Ateny

Ateny to modelowy przykład narodzin demokracji — i jeden z najczęściej wracających tematów starożytności na maturze. CKE lubi tu dwa typy zadań: chronologię reform (uporządkuj Solona, Pizystrata, Klejstenesa) oraz pracę ze źródłem (fragment Arystotelesa lub Tukidydesa o ustroju Aten, z poleceniem „wyjaśnij", „rozstrzygnij", „oceń"). Uczeń, który myli reformatorów albo nie widzi różnicy między demokracją bezpośrednią a przedstawicielską, traci punkty w całej wiązce.

Wyobraź sobie ateński plac, na którym kilka tysięcy mężczyzn podnosi ręce, głosując o wojnie, podatkach albo o tym, kogo wygnać z miasta. Nie ma parlamentu, nie ma zawodowych polityków, nie ma partii — każdy obywatel jest jednocześnie ustawodawcą. Tak wyglądała demokracja ateńska w V w. p.n.e.

Ale nie zrodziła się z dnia na dzień. Na początku Atenami rządziła arystokracja — bogaci właściciele ziemi. Ubodzy chłopi popadali w długi i niewolę, napięcia rosły. Droga do demokracji to seria reform, w których kolejni przywódcy stopniowo odbierali władzę możnym i oddawali ją ogółowi obywateli. To słowo — demokracja — znaczy dosłownie „władza ludu" (gr. demos = lud, kratos = władza).

Solon a Klejstenes — co ich różni

W dojrzałej demokracji (V w. p.n.e.) władza rozkładała się na kilka organów. Ich sens jest prosty: ogół obywateli tworzył prawo i decydował o wojnie i pokoju, mniejsza rada przygotowywała obrady na co dzień, a losowe sądy pilnowały prawa.

Zgromadzenie Ludowe — serce demokracji bezpośredniej

Eklezja obradowała na wzgórzu Pnyks. Każdy obywatel miał prawo przyjść, zabrać głos i głosować — najczęściej przez podniesienie ręki. To tu zapadały decyzje o wojnie, sojuszach, prawach i finansach. Właśnie dlatego mówimy o demokracji bezpośredniej: obywatel nie wybierał posła, który głosował za niego — głosował sam.

Ostracyzm — jak demokracja broniła się przed tyranią

Ateńczycy pamiętali czasy tyranii i bali się jej powrotu. Dlatego raz w roku Zgromadzenie mogło zapytać: czy ktoś staje się zbyt potężny i groźny dla ustroju? Jeśli tak, przeprowadzano ostracyzm — obywatele zapisywali na glinianych skorupkach (ostraka) imię osoby, którą chcieli wygnać. Kto zebrał najwięcej głosów (przy odpowiedniej frekwencji), musiał opuścić Ateny na 10 lat — bez utraty majątku i czci.

Gdy w zadaniu pojawi się źródło o ustroju Aten albo polecenie uporządkowania reform, prowadź analizę krok po kroku.

Materiał źródłowy (fragment): „Ustrój nasz nazywa się demokracją, ponieważ opiera się na większości obywateli, a nie na mniejszości. W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy wobec prawa." (na podstawie mowy pogrzebowej Peryklesa u Tukidydesa, V w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, na czym polegała demokracja ateńska opisana w tekście, i wskaż jej ograniczenie.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, przekaz z V w. p.n.e. (Tukidydes), oddające mowę Peryklesa — okres „złotego wieku" demokracji.

Krok 2 — odczyt. Ustrój opiera się na większości obywateli, obowiązuje równość wobec prawa.

Krok 3 — kontekst. To demokracja bezpośrednia: obywatele decydowali osobiście na Zgromadzeniu (eklezji), a urzędy i sądy w większości obsadzano losowaniem.

Krok 4 — ocena / ograniczenie. Mowa mówi o „większości obywateli", ale obywatelami byli tylko dorośli mężczyźni. Poza wspólnotą politycznych praw pozostawali kobiety, metojkowie i niewolnicy.

Wniosek modelowy: Demokracja ateńska polegała na bezpośrednim udziale obywateli we władzy — decydowali oni osobiście na Zgromadzeniu, byli równi wobec prawa, a urzędy w większości losowano. Jej istotnym ograniczeniem było jednak wąskie grono uprawnionych: pełnię praw mieli tylko dorośli mężczyźni obywatele, a kobiety, metojkowie i niewolnicy byli z życia politycznego wykluczeni.