Upadek cesarstwa

Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego to jedno z najczęściej punktowanych zagadnień z historii starożytnej — bo domyka całą epokę i wyznacza granicę periodyzacyjną (koniec starożytności). Na maturze pojawia się jako praca ze źródłem (fragment kroniki o złupieniu Rzymu, mapa wielkiej wędrówki ludów), jako pytanie o związki przyczynowo-skutkowe („wyjaśnij, dlaczego…") oraz jako klasyczne zadanie z liczenia i porządkowania czasu (uszereguj wydarzenia, oblicz, ile lat trwało cesarstwo). Uczeń, który zna tylko „hasło 476", ale nie potrafi wskazać przyczyn ani ułożyć wydarzeń w kolejności, traci punkty w każdym z tych typów zadań.

Wyobraź sobie ogromny, przeciążony dom, który przez wieki był solidny, ale przestano go remontować. Dach przecieka (kryzys gospodarczy), coraz mniej ludzi w nim mieszka i dba o niego (kryzys demograficzny), a stróż jest już najęty z zewnątrz i słabo opłacany (barbaryzacja armii). Wystarczy silniejsza wichura z zewnątrz (wielka wędrówka ludów), by ściany zaczęły pękać. Rzym nie „przewrócił się" jednego dnia w 476 r. — on osiadał i kruszył się przez dwa stulecia.

Kluczowe jest to, że przyczyny wewnętrzne (osłabienie od środka) i zewnętrzne (napór ludów) działały razem. Silne, bogate imperium wchłaniało najeźdźców i broniło granic. Osłabione — nie miało już pieniędzy na armię ani ludzi do jej uzupełnienia, więc ustępowało pola. Dlatego historyk pyta nie „kto zadał ostatni cios", lecz „dlaczego cios okazał się śmiertelny".

Cesarstwo zachodnie i wschodnie po podziale (395 r.)

Bezpośrednim zapalnikiem migracji byli Hunowie — koczowniczy lud ze stepów Azji, który w IV w. ruszył na zachód i uderzył na Germanów. Uciekając przed Hunami, ludy germańskie (Goci, Wandalowie, Burgundowie i inne) napierały na granice Rzymu, prosząc o schronienie lub przełamując limes siłą. Efekt przypominał kostki domina: ruch jednego ludu popychał kolejne.

Przełomem było przekroczenie Dunaju przez Wizygotów i ich zwycięstwo nad armią rzymską pod Adrianopolem w 378 r. — zginął tam cesarz Walens, a Rzym po raz pierwszy nie zdołał odeprzeć osiedlonych barbarzyńców. Od tej pory ludy germańskie zakładały w prowincjach własne państwa (Wizygoci w Galii i Hiszpanii, Wandalowie w Afryce Północnej), a cesarstwo zachodnie traciło kontrolę nad kolejnymi obszarami.

Symbolem słabości cesarstwa stały się trzy wielkie uderzenia w V w. W 410 r. Wizygoci pod wodzą Alaryka złupili Rzym — „wieczne miasto" po raz pierwszy od ośmiu wieków padło łupem najeźdźcy, co wywołało w całym imperium szok. W 451 r. Rzymianie i sprzymierzeni Germanie wspólnie odparli Hunów Attyli na Polach Katalaunijskich (Galia) — było to jedno z ostatnich wielkich zwycięstw Zachodu, ale nie odwróciło biegu wydarzeń. W 455 r. Rzym został ponownie złupiony, tym razem przez Wandalów (stąd późniejsze słowo „wandalizm").

W 476 r. germański wódz Odoaker obalił ostatniego cesarza zachodniorzymskiego — młodocianego Romulusa Augustulusa — i nie ogłosił nowego cesarza Zachodu, lecz odesłał insygnia cesarskie do Konstantynopola. Formalnie oznaczało to, że cesarstwo zachodnie przestało istnieć jako osobne państwo.

Historycy przyjęli tę datę za umowny koniec starożytności i początek średniowiecza. „Umowny" — bo dla mieszkańców imperium nic nie zmieniło się z dnia na dzień: życie, gospodarka i kultura trwały dalej, a na Wschodzie cesarstwo istniało nieprzerwanie jako Bizancjum aż do 1453 r. Granica epok jest więc symbolem procesu, a nie „przełomem z dnia na dzień".

Zanim odpowiesz na pytanie z arkusza dotyczące upadku cesarstwa (fragment kroniki, mapa wędrówki ludów, przedstawienie władcy), przejdź przez stałe kroki.

Materiał źródłowy (fragment): „W tym roku Rzym, stolica świata, został zdobyty i splądrowany przez Gotów pod wodzą Alaryka. Wielu mieszkańców uprowadzono, a wieść o klęsce miasta wstrząsnęła całym cesarstwem." (późnorzymska kronika, V w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj opisane wydarzenie oraz wyjaśnij, o czym świadczyło ono dla ówczesnego cesarstwa.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne (kronika z V w.), narracyjne.

Krok 2 — odczyt. Goci pod wodzą Alaryka zdobyli i splądrowali Rzym; wywołało to szok w całym imperium.

Krok 3 — rozpoznanie. To złupienie Rzymu przez Wizygotów w 410 r. — Rzym padł łupem najeźdźcy po raz pierwszy od ośmiu wieków.

Krok 4 — kontekst i ocena. Wydarzenie wpisuje się w wielką wędrówkę ludów i postępujący rozkład cesarstwa zachodniego po podziale w 395 r. Kronikarz podkreśla wstrząs („stolica świata"), co świadczy o wymiarze symbolicznym, nie tylko militarnym.

Wniosek modelowy: Źródło opisuje złupienie Rzymu przez Wizygotów Alaryka w 410 r. Świadczyło ono o głębokim kryzysie i bezsilności cesarstwa zachodniego, które po podziale i wobec naporu ludów germańskich nie potrafiło już obronić własnej stolicy — był to zwiastun ostatecznego upadku Zachodu.