Chrześcijaństwo

Narodziny i triumf chrześcijaństwa to jeden z najczęściej odpytywanych tematów starożytności — bo łączy historię polityczną (cesarstwo rzymskie), religijną i kulturową. Na maturze pojawia się jako praca ze źródłem (fragment listu św. Pawła, relacja Tacyta o prześladowaniach Nerona, tekst edyktu) albo jako pytanie chronologiczne: uporządkuj wydarzenia od działalności Jezusa do edyktu Teodozjusza. Uczeń, który myli edykt mediolański z uczynieniem chrześcijaństwa religią państwową albo nie odróżnia tolerancji (313) od religii panującej (380), traci punkty w każdym takim zadaniu.

Wyobraź sobie Palestynę na początku I wieku n.e. — prowincję rzymskiego imperium, w której żyje naród żydowski wyznający jednego Boga i czekający na Mesjasza (wybawiciela). Wśród wielu wędrownych nauczycieli pojawia się Jezus z Nazaretu. Po jego śmierci garstka uczniów głosi, że zmartwychwstał. Z ludzkiego punktu widzenia to marginalny ruch — jedna z wielu grup w wielkim, wielobóstwowym cesarstwie.

A jednak w ciągu trzech wieków ta „sekta" przeszła drogę od prześladowanej mniejszości do religii państwowej największego mocarstwa świata. Historyk nie pyta „czy to prawda religijna", lecz jak to możliwe — jakie warunki polityczne, społeczne i kulturowe sprawiły, że akurat chrześcijaństwo zwyciężyło. To jest pytanie maturalne: o przyczyny, mechanizmy i etapy.

Prześladowania a wzrost — pozorny paradoks

Chrześcijaństwo narodziło się w rzymskiej Palestynie, w środowisku żydowskim. Fundamentem był judaizm: wiara w jednego Boga, święte pisma (Biblia hebrajska) i oczekiwanie Mesjasza. Jezus z Nazaretu nauczał w Palestynie około 30 r. n.e., został skazany na śmierć krzyżową przez rzymskiego namiestnika. Jego uczniowie ogłosili, że zmartwychwstał — i ta wiara stała się rdzeniem nowej religii.

Decydującą rolę w rozprzestrzenieniu odegrali apostołowie. Początkowo głosili naukę wśród Żydów, ale przełomem było otwarcie się na pogan (nie-Żydów). Kluczową postacią był św. Paweł z Tarsu — pierwotnie prześladowca chrześcijan, po nawróceniu najgorliwszy misjonarz. Odbył podróże po wschodniej części cesarstwa, zakładał gminy i pisał listy (dołączone później do Nowego Testamentu). To dzięki jego działalności chrześcijaństwo przestało być odłamem judaizmu, a stało się religią otwartą dla wszystkich narodów.

Sukces nie był przypadkiem — złożyło się na niego kilka przyczyn. Warunki cywilizacyjne cesarstwa ułatwiały ekspansję: sieć dobrych dróg, względny pokój (pax Romana), wspólny język grecki (koine) na Wschodzie i łacina na Zachodzie oraz istniejąca diaspora żydowska w miastach. Do tego dochodziły przyczyny wewnętrzne samej religii.

Rzym tolerował wiele religii, ale wymagał udziału w kulcie cesarza jako dowodu lojalności. Chrześcijanie, uznający tylko jednego Boga, odmawiali — i byli oskarżani o brak patriotyzmu, a nawet o klęski państwa. Pierwsze wielkie prześladowanie wywołał Neron w 64 r. n.e., obarczając chrześcijan winą za pożar Rzymu (opisał to rzymski historyk Tacyt). Najkrwawsze i najbardziej systematyczne prześladowanie zarządził Dioklecjan na początku IV w. — była to ostatnia wielka próba zniszczenia religii przed jej legalizacją.

Mimo represji Kościół się organizował. Podstawą były lokalne gminy kierowane przez biskupów, wspieranych przez prezbiterów (kapłanów) i diakonów. Z czasem wyłoniła się hierarchia — większe znaczenie zyskiwały gminy w wielkich miastach (Rzym, Antiochia, Aleksandria). Ta struktura pozwoliła religii przetrwać prześladowania i zachować jedność nauki.

IV wiek przyniósł trzy kroki, które odwróciły los chrześcijaństwa. Edykt mediolański (313) cesarza Konstantyna Wielkiego zagwarantował wolność wyznania — chrześcijaństwo przestało być prześladowane i zostało zrównane z innymi kultami. To tolerancja, a nie jeszcze uprzywilejowanie.

Gdy religia stała się legalna, ujawniły się spory doktrynalne — zwłaszcza wokół natury Chrystusa (nauka Ariusza, zwana arianizmem). By je rozstrzygnąć, Konstantyn zwołał w 325 r. pierwszy powszechny sobór w Nicei. Uchwalono tam wyznanie wiary (credo nicejskie) i potępiono arianizm — to fundament jedności doktryny.

Ostatni krok wykonał cesarz Teodozjusz: w 380 r. uznał chrześcijaństwo za religię cesarstwa, a około 391 r. zakazał kultów pogańskich. Chrześcijaństwo stało się religią państwową i jedyną dozwoloną. W ciągu niecałego stulecia religia przeszła od prześladowanej do panującej.

Do tekstu Tacyta o Neronie, fragmentu listu św. Pawła czy edyktu stosuj tę samą procedurę.

Materiał źródłowy (fragment): „Aby zniweczyć pogłoskę (że sam podpalił Rzym), Neron podstawił winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi karami tych, których gmin nienawidziła za ich sromoty, a których pospólstwo chrześcijanami nazywało." (Tacyt, Roczniki, pocz. II w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dlaczego chrześcijanie stali się obiektem prześladowań w cesarstwie rzymskim.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne wobec epoki (choć Tacyt pisał kilkadziesiąt lat po wydarzeniach); relacja rzymskiego historyka o prześladowaniu z 64 r.

Krok 2 — odczyt. Neron obarczył chrześcijan winą za pożar Rzymu i ukarał ich; byli już wcześniej źle postrzegani przez ludność.

Krok 3 — kontekst. Chrześcijanie odmawiali kultu cesarza i kultów państwowych, przez co uchodzili za nielojalnych i „obcych"; łatwo było uczynić ich kozłem ofiarnym.

Krok 4 — ocena. Tacyt nie sympatyzuje z chrześcijanami, ale przyznaje, że kara była narzędziem odwrócenia podejrzeń od cesarza — źródło ujawnia polityczny motyw prześladowania.

Wniosek modelowy: Chrześcijanie stali się obiektem prześladowań, bo odmawiali udziału w kulcie cesarza — traktowanym jako sprawdzian lojalności — przez co uchodzili za wrogów państwa i wygodny cel oskarżeń, co Neron wykorzystał w 64 r., by odsunąć od siebie zarzut podpalenia Rzymu.