Islam

Islam to jedna z trzech wielkich religii monoteistycznych i zarazem cywilizacja, która w ciągu jednego stulecia rozciągnęła się od Indii po Hiszpanię. Na maturze temat wraca w wielu odsłonach: jako źródło (fragment Koranu, relacja o podbojach, mapa kalifatu), jako element chronologii (era muzułmańska liczona od hidżry), jako tło dla późniejszych krucjat, rekonkwisty i kontaktów Europy z nauką arabską. Uczeń, który myli hidżrę z narodzinami Mahometa albo nie wie, dlaczego kultura arabska „przechowała" dorobek antyku, traci punkty w zadaniach o średniowieczu i o dziejach powszechnych.

Wyobraź sobie Półwysep Arabski na początku VII wieku: rozległa pustynia, po której wędrują koczownicze plemiona Beduinów, i garść miast żyjących z handlu karawanowego. Nie ma tu jednego króla ani wspólnej religii — plemiona czczą własnych bogów, rywalizują i walczą o studnie oraz szlaki handlowe. Najważniejsze miasto, Mekka, jest centrum kultu (świątynia Al-Kaba) i węzłem handlu.

W ciągu życia jednego pokolenia ten rozbity świat zmienia się nie do poznania. Nowa religia — islam — daje plemionom wspólną wiarę, wspólne prawo i poczucie jednej wspólnoty (umma). To, co dotąd dzieliło, zaczyna łączyć. Zjednoczeni Arabowie w ciągu stulecia tworzą jedno z największych imperiów w dziejach. Historyk pyta: co sprawiło, że tak szybko? Odpowiedź łączy religię, słabość sąsiadów (wyczerpane wojnami Bizancjum i Persja) oraz sprawność wojskową i organizacyjną.

Islam na tle innych religii monoteistycznych

Mahomet i narodziny islamu

Mahomet urodził się około 570 r. w Mekce, w kupieckim rodzie Kurajszytów. Wcześnie osierocony, zajmował się handlem. Według tradycji muzułmańskiej około 610 r. zaczął otrzymywać objawienia i głosić wiarę w jednego Boga. Jego nauka — potępiająca politeizm i nierówności — napotkała opór bogatych rodów Mekki, dla których kult Al-Kaby był źródłem dochodu z pielgrzymek.

Prześladowany, Mahomet w 622 r. przeniósł się z wyznawcami do Medyny. To wydarzenie — hidżra — stało się przełomem: w Medynie powstała pierwsza wspólnota muzułmańska (umma) łącząca religię, prawo i władzę. Od hidżry muzułmanie liczą swoją erę. Po latach zmagań Mahomet opanował Mekkę, oczyścił Al-Kabę z bożków i uczynił ją głównym sanktuarium islamu. Zmarł w 632 r., pozostawiając zjednoczoną religijnie Arabię.

Podboje arabskie i powstanie kalifatu

Po śmierci Mahometa wspólnotą pokierowali kalifowie — „następcy" Proroka. Zjednoczeni religią Arabowie ruszyli na podbój, wykorzystując wyczerpanie dwóch mocarstw: chrześcijańskiego Bizancjum i zoroastryjskiej Persji Sasanidów. W ciągu kilku dekad opanowali Syrię, Palestynę, Egipt, całą Persję i Mezopotamię, a następnie ruszyli wzdłuż Afryki Północnej.

W 711 r. wojska muzułmańskie przeprawiły się przez cieśninę i wkroczyły na Półwysep Iberyjski, rozbijając państwo Wizygotów. Ich dalszy marsz w głąb Europy zatrzymała dopiero bitwa pod Poitiers w 732 r., w której Frankowie pod wodzą Karola Młota powstrzymali arabskie zagony. Poitiers uznaje się umownie za granicę ekspansji islamu w Europie Zachodniej.

Umajjadzi i Abbasydzi

Rozległym imperium rządziły kolejno dwie dynastie kalifów. Umajjadzi (661–750) uczynili stolicą Damaszek i doprowadzili kalifat do największego zasięgu — od Atlantyku po Indus. Po nich władzę przejęli Abbasydzi (od 750), którzy przenieśli stolicę do nowo założonego Bagdadu. Za ich panowania — zwłaszcza w VIII–IX w. — kalifat przeżył złoty wiek kultury i nauki, choć jednocześnie zaczął się politycznie rozpadać na coraz bardziej samodzielne prowincje.

Kultura i nauka arabska

Świat islamu stał się w średniowieczu pomostem między antykiem a Europą. W Bagdadzie i innych ośrodkach tłumaczono na arabski dzieła greckie (Arystotelesa, Galena, Euklidesa) i rozwijano je dalej. Osiągnięcia arabskie objęły:

• matematykę — rozwój algebry (sama nazwa pochodzi od arabskiego „al-dżabr"), upowszechnienie „cyfr arabskich" i zera przejętych z Indii;
• medycynę — encyklopedyczne dzieła (m.in. Awicenny), szpitale, farmakologia;
• astronomię i geografię — obserwatoria, precyzyjne mapy i tablice;
• filozofię — komentarze do Arystotelesa (m.in. Awerroes), które przez Hiszpanię trafiły później na uniwersytety łacińskiej Europy.

Materiał źródłowy (fragment): „W roku, w którym Prorok opuścił Mekkę i udał się do Jasribu [Medyny], wspólnota wiernych zyskała własne miasto i prawo. Od tego roku liczymy nasze lata." (późniejsza kronika muzułmańska)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dlaczego opisane wydarzenie uznaje się za przełomowe.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (późniejsza kronika opisująca dawniejsze wydarzenie), perspektywa muzułmańska.

Krok 2 — odczyt. Mowa o wyjściu Mahometa z Mekki do Medyny i o tym, że od tego roku liczy się lata.

Krok 3 — kontekst. To hidżra (622 r.) — początek ery muzułmańskiej. W Medynie powstała pierwsza wspólnota (umma) łącząca religię, prawo i władzę.

Krok 4 — ocena. Kronika muzułmańska podkreśla znaczenie religijne wydarzenia — jest wiarygodna co do faktu, ale pisana z perspektywy wyznawców (ujęcie afirmatywne).

Wniosek modelowy: Wydarzenie to hidżra z 622 r., uznawana za przełom, bo od niej muzułmanie liczą swoją erę, a w Medynie powstała pierwsza zorganizowana wspólnota (umma) łącząca wiarę, prawo i władzę — fundament przyszłego państwa muzułmańskiego.