Kryzys i odbudowa

Panowanie Mieszka II i Kazimierza Odnowiciela to klasyczny temat na związek przyczynowo-skutkowy, który CKE lubi sprawdzać przez źródło i przez chronologię. Musisz umieć wyjaśnić, dlaczego państwo Chrobrego, u szczytu potęgi w 1025 r., w ciągu kilkunastu lat niemal przestało istnieć — i jak udało się je odbudować. To także temat, w którym łatwo o pułapkę datacyjną (1025, 1031, 1038) oraz o mylenie kolejności wydarzeń: bunt możnych, reakcja pogańska i najazd czeski nakładają się na siebie i trzeba je poprawnie uszeregować.

Wyobraź sobie budowlę wzniesioną szybko i wysoko — monarchia Bolesława Chrobrego. Trzymała się na sile jednego władcy, na drużynie i na daninach ściąganych twardą ręką. Gdy zabrakło silnej ręki, a sąsiedzi uderzyli równocześnie, konstrukcja runęła w kilka lat. Poddani, obciążeni podatkami i przymusem chrztu, zbuntowali się; możni chcieli więcej władzy dla siebie; Kościół, młody i słabo zakorzeniony, nie miał oparcia w ludzie.

Kazimierz Odnowiciel jest jak budowniczy, który wraca do ruin. Nie odtwarza wszystkiego — rezygnuje ze zniszczonej Wielkopolski jako centrum, przenosi się do ocalałego Krakowa, opiera się o dwóch potężnych sąsiadów (Cesarstwo i Ruś) i cierpliwie odbudowuje Kościół oraz administrację. Państwo odradza się mniejsze i skromniejsze, ale trwałe.

Mieszko II a Kazimierz Odnowiciel — dwa bilanse

Mieszko II objął rządy po śmierci ojca w 1025 r. i jeszcze w tym samym roku koronował się na króla (Bolesław Chrobry koronował się wcześniej w 1025 r., krótko przed śmiercią). Był władcą wykształconym, znającym łacinę i grekę, przez pewien czas kontynuował mocarstwową politykę ojca: w 1028 i 1030 r. najeżdżał Saksonię, pustosząc pogranicze Cesarstwa i biorąc jeńców.

Ta agresywna polityka sprowadziła jednak na Polskę koalicję sąsiadów. W 1031 r. państwo zaatakowano z dwóch stron jednocześnie: od zachodu cesarz Konrad II, od wschodu wielki książę kijowski Jarosław Mądry. Jarosław zajął Grody Czerwieńskie, a Mieszko, nie mogąc stawić czoła obu wrogom, uciekł do Czech.

Pod nieobecność Mieszka władzę przejął jego brat Bezprym, który — by zyskać przychylność cesarza — odesłał insygnia koronacyjne do Niemiec. Oznaczało to formalną utratę tytułu królewskiego. Mieszko zdołał później wrócić i odzyskać władzę, ale już tylko jako książę, nie król. Zmarł w 1034 r., pozostawiając państwo osłabione i podzielone.

Śmierć Mieszka II (1034) otworzyła okres najgłębszego kryzysu. Jego syn Kazimierz został wygnany przez zbuntowanych możnych. W kraju wybuchło powstanie ludowe połączone z reakcją pogańską (ok. 1037–1038): lud, przygnieciony daninami i przymusem religijnym, wystąpił przeciw możnym i Kościołowi — palono świątynie, mordowano duchownych, wracano do dawnych wierzeń. Państwo faktycznie się rozpadło; na Mazowszu niezależną władzę zbudował dawny cześnik Mieszka, Masław (Miecław).

W ten osłabiony, pogrążony w chaosie kraj uderzył w 1038 r. czeski książę Brzetysław. Jego wyprawa spustoszyła Wielkopolskę — kolebkę państwa. Złupiono i zniszczono Gniezno i Poznań, a z katedry gnieźnieńskiej zabrano relikwie św. Wojciecha, wywiezione do Pragi. Czechy zajęły też Śląsk.

Kazimierz wrócił do kraju ok. 1039 r., wsparty przez cesarza Henryka III (który dał mu oddział rycerzy) oraz przez Ruś Kijowską — sojusz przypieczętował małżeństwem z Dobroniegą (Marią), siostrą Jarosława Mądrego. Oparcie o dwa mocarstwa było świadomym wyborem: zamiast walczyć z sąsiadami jak Mieszko II, Kazimierz uczynił ich sojusznikami.

Ponieważ Wielkopolska leżała w gruzach, Kazimierz przeniósł główny ośrodek władzy do ocalałego Krakowa — od tego czasu miasto zyskuje rangę stolicy. Odbudowywał Kościół: odtwarzał struktury kościelne, sprowadzał duchownych, wspierał benedyktynów (Tyniec). Z pomocą ruską pokonał Masława i przyłączył Mazowsze (1047), a następnie odzyskał Śląsk, godząc się jednak płacić Czechom trybut.

Wiedzę o kryzysie i odbudowie czerpiemy głównie z kronik — polskiej Galla Anonima i czeskiej Kosmasa. Oba przekazy są tendencyjne: Gall pisał na dworze Piastów i gloryfikował dynastię, Kosmas sławił Czechów i Brzetysława. Dlatego każde takie źródło trzeba „przesłuchać".

Materiał źródłowy (fragment, na podstawie kroniki): „Gdy zmarł Mieszko, [kraj] pozbawiony rządów doznał wielkiego wstrząśnienia: poddani powstali przeciw panom, porzucili wiarę i niszczyli kościoły. Wtedy to książę czeski, wtargnąwszy do Polski, złupił Gniezno i zabrał ciało świętego męczennika."

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki był związek między sytuacją wewnętrzną państwa a najazdem obcego władcy.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne względem wydarzeń (kronika spisana później), tendencyjne — piastowska perspektywa.

Krok 2 — odczyt. Po śmierci Mieszka II: bunt poddanych, porzucenie wiary (reakcja pogańska), zniszczenie kościołów, a następnie najazd księcia czeskiego (Brzetysława), złupienie Gniezna i zabór relikwii św. Wojciecha.

Krok 3 — kontekst. Chodzi o lata ok. 1037–1038: załamanie monarchii wczesnopiastowskiej, powstanie ludowe z reakcją pogańską, rozpad państwa i wykorzystanie słabości przez Czechy.

Krok 4 — ocena. Kronikarz podkreśla chaos, by usprawiedliwić późniejszą „odnowę" przez Kazimierza — trzeba to uwzględnić.

Wniosek modelowy: Wewnętrzny rozpad państwa (bunt możnych, powstanie ludowe i reakcja pogańska) osłabił obronę kraju i uczynił go łatwym łupem. Brzetysław wykorzystał ten chaos, by w 1038 r. spustoszyć Wielkopolskę, złupić Gniezno i zabrać relikwie św. Wojciecha. Kryzys wewnętrzny był więc bezpośrednią przyczyną powodzenia najazdu.