Kościół

Kościół to jeden z najczęściej powracających tematów matury ze średniowiecza — bo przez całą epokę był instytucją, która spajała Europę Zachodnią ponad granicami państw. W arkuszu zobaczysz fragment reguły zakonnej, bullę papieską, plan opactwa albo miniaturę przedstawiającą pielgrzymów — i na ich podstawie masz rozpoznać zakon, epokę reformy albo cel dokumentu. Uczeń, który myli benedyktynów z franciszkanami, nie wie, czym różni się reforma kluniacka od gregoriańskiej albo nie kojarzy soboru laterańskiego z datą, traci punkty w każdej wiązce zadań o pełnym średniowieczu.

Wyobraź sobie chłopa żyjącego około 1200 roku. Nie umie czytać, nie zna łaciny, prawie nigdy nie opuszcza swojej wsi. A jednak całe jego życie wyznacza Kościół: chrzest po urodzeniu, ślub, pogrzeb, niedzielna msza, dzwon odmierzający pory dnia, święta wyznaczające kalendarz prac polowych, dziesięcina oddawana proboszczowi. Kiedy zachoruje, idzie do klasztoru po pomoc; kiedy chce odpokutować grzechy, wyrusza na pielgrzymkę.

Kościół był jedyną instytucją obecną w każdej wsi i w każdym królestwie naraz, a klasztory były zarazem szkołami, szpitalami, gospodarstwami i archiwami. Dlatego historyk czytający źródło ze średniowiecza niemal zawsze natrafia na Kościół — i musi pytać, czy dokument wyraża oficjalne nauczanie, czy rzeczywistą praktykę wiernych.

Kler świecki i kler zakonny — nie myl

Ruch monastyczny (klasztorny) opierał się na regule św. Benedykta z Nursji (VI w.) i jej zasadzie ora et labora — „módl się i pracuj". Benedyktyni łączyli modlitwę z pracą fizyczną i umysłową; ich klasztory stały się ośrodkami gospodarki, nauki i przepisywania ksiąg.

Z czasem klasztory bogaciły się i podupadały duchowo. Odpowiedzią była reforma kluniacka, zapoczątkowana w opactwie Cluny (założone 910 r.). Kluniacy dążyli do odnowy przez podporządkowanie klasztorów bezpośrednio papieżowi (z pominięciem świeckich możnych) i przywrócenie surowej reguły. Gdy i ten ruch zamożniał, w 1098 r. powstał zakon cystersów — postulował powrót do prostoty, pracy własnych rąk i osadnictwa na pustkowiach.

W XIII wieku rozwój miast stworzył nowe wyzwanie: mnisi żyli za murami klasztorów, a tłumy mieszczan potrzebowały duszpasterstwa i kaznodziejów. Odpowiedzią były zakony żebracze, które porzuciły ziemskie majątki i utrzymywały się z jałmużny, działając wśród ludzi.

Franciszkanie — założeni przez św. Franciszka z Asyżu — kładli nacisk na radykalne ubóstwo, prostotę i głoszenie Ewangelii przykładem życia. Dominikanie — założeni przez św. Dominika (Zakon Kaznodziejski) — postawili na wykształcenie, kaznodziejstwo i walkę z herezją; wielu wybitnych teologów uniwersyteckich należało do tego zakonu, a dominikanie kierowali inkwizycją.

Najgłębszą przemianą było dążenie do uniezależnienia Kościoła od władzy świeckiej — reforma gregoriańska (od imienia papieża Grzegorza VII, XI w.). Jej cele to: walka z symonią, egzekwowanie celibatu i odebranie władcom świeckim prawa mianowania biskupów (spór o inwestyturę z cesarzem). Reforma umocniła pozycję papiestwa jako najwyższej władzy w Kościele.

Wraz z rozwojem miast pojawiły się ruchy krytykujące bogactwo Kościoła i głoszące własne nauki — uznane za herezje. Katarzy (albigensi) w południowej Francji odrzucali hierarchię i głosili radykalny dualizm; waldensi postulowali ubóstwo i głoszenie Pisma po świecku. Kościół odpowiedział wyprawą krzyżową przeciw albigensom oraz powołaniem inkwizycji (XIII w.) — trybunału do wykrywania herezji, prowadzonego głównie przez dominikanów.

Najważniejszym narzędziem porządkowania Kościoła były sobory powszechne — zgromadzenia biskupów całego Kościoła zwoływane przez papieża. IV sobór laterański (1215) uporządkował m.in. obowiązki wiernych (coroczna spowiedź i Komunia) oraz doktrynę i dyscyplinę — to sztandarowa data pełnego średniowiecza.

W epoce, gdy większość ludzi nie umiała czytać, Kościół był głównym nośnikiem kultury i oświaty. W klasztornych skryptoriach mnisi przepisywali dzieła antyczne i religijne, ratując je przed zapomnieniem. Przy katedrach i klasztorach działały szkoły, a z nich w XII–XIII w. wyrosły pierwsze uniwersytety. Językiem nauki, prawa i liturgii była łacina — spoiwo uczonej Europy.

Kościół kształtował też pobożność ludową. Pielgrzymki do Rzymu, Santiago de Compostela czy Ziemi Świętej były aktem pokuty i wyrazem wiary. Rozwijał się kult świętych i relikwii — święci uchodzili za orędowników u Boga, a ich groby przyciągały pątników. Kalendarz świąt wyznaczał rytm pracy, a sztuka (katedry romańskie i gotyckie, witraże) była „Biblią dla niepiśmiennych".

Do reguły zakonnej, bulli, kroniki klasztornej czy miniatury stosujesz tę samą procedurę — zmienia się tylko materiał.

Materiał źródłowy (fragment): „Bracia niech nic nie nazywają swoją własnością (…). Niech żyją z jałmużny, a to, co otrzymają, niech rozdają ubogim. Niech idą przez świat, głosząc pokój i pokutę." (fragment nawiązujący do reguły św. Franciszka, XIII w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj typ zakonu i wyjaśnij, czym różnił się od dawnych klasztorów.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne — reguła zakonna z XIII w.

Krok 2 — odczyt. Zakaz posiadania własności, życie z jałmużny, wędrowne głoszenie „przez świat".

Krok 3 — środowisko i kontekst. Ubóstwo + działalność „przez świat" (a nie za murami) wskazują na zakon żebraczy — franciszkanów; XIII w. to rozkwit miast wymagający duszpasterstwa.

Krok 4 — ocena. Reguła to ideał założyciela; pokazuje program, nie zawsze codzienną praktykę.

Wniosek modelowy: Źródło opisuje zakon żebraczy (franciszkanów). W odróżnieniu od benedyktynów czy cystersów, żyjących w odosobnionych klasztorach z własnych majątków, franciszkanie odrzucali własność, utrzymywali się z jałmużny i działali wśród ludzi w miastach, głosząc pokutę — była to odpowiedź Kościoła na potrzeby rozwijających się miast XIII w.