Sąsiedzi Polski XIII w.

Rozbicie dzielnicowe (1138–1320) to nie tylko wewnętrzne kłótnie Piastów o władzę. To epoka, w której osłabiona i podzielona Polska stała się łatwym celem dla sąsiadów — a decyzje podjęte wtedy (zwłaszcza sprowadzenie Krzyżaków) zaważyły na całych stuleciach późniejszej historii. Na maturze temat wraca w zadaniach o przyczynach i skutkach, w pracy z mapą (zasięg państwa zakonnego, Nowa Marchia) oraz w wypowiedzi argumentacyjnej o zjednoczeniu państwa.

CKE bardzo lubi pytać o związki przyczynowo-skutkowe i o ocenę decyzji historycznych: czy sprowadzenie zakonu było błędem? Uczeń, który potrafi tylko wymienić daty, dostaje mniej punktów niż ten, który łączy fakt („1226 — sprowadzenie Krzyżaków") z jego następstwem („powstanie państwa zakonnego zagrażającego Polsce aż do XV w.").

Wyobraź sobie duży majątek, który po śmierci właściciela podzielono między kilku spadkobierców. Każdy dba tylko o swój kawałek, nikt nie odpowiada za całość, a sąsiedzi szybko orientują się, że można podszczypywać granice, bo nie ma jednego silnego gospodarza, który by odparł napaść.

Tak wyglądała Polska w rozbiciu dzielnicowym. Zamiast jednego króla — kilku, potem kilkunastu książąt, często skłóconych. W tej sytuacji jeden z nich, Konrad Mazowiecki, zamiast czekać na pomoc innych, sam ściągnął sobie „ochroniarza" — zakon krzyżacki. Ochroniarz odparł napastników (Prusów), ale potem sam zbudował na pograniczu własne, silne państwo i stał się groźniejszy niż pierwotny problem.

Dlaczego akurat wtedy? Słabość wynikająca z rozbicia

W latach 20. XIII w. Prusowie regularnie najeżdżali Mazowsze Konrada Mazowieckiego. Wyprawy krzyżowe i pomoc innych książąt nie przynosiły trwałego efektu. W 1226 r. Konrad zawarł układ z zakonem krzyżackim, który wcześniej działał w Ziemi Świętej i na Węgrzech (skąd został wypędzony za zbytnią samodzielność). W zamian za walkę z Prusami zakon otrzymał ziemię chełmińską jako bazę wypadową.

To, co miało być umową o pomoc, stało się początkiem samodzielnego państwa. Krzyżacy, dysponując poparciem cesarza i papieża (tzw. dokumenty nadające im prawa do podbitych ziem), w ciągu kilkudziesięciu lat podbili Prusów i zbudowali własne, karnie zorganizowane państwo zakonne. Zamiast wdzięcznego lennika Polska zyskała nad Bałtykiem groźnego, ekspansywnego sąsiada.

W 1241 r. na ziemie polskie wtargnęli Mongołowie (Tatarzy) — jako jeden z odłamów wielkiej ekspansji Czyngis-chana i jego następców, pustoszącej wówczas Ruś i Europę Środkową. Pod Legnicą stawił im czoła Henryk II Pobożny, książę śląski, który kontynuował dzieło ojca, Henryka Brodatego — próbę zjednoczenia Polski wokół Śląska.

Bitwa zakończyła się klęską i śmiercią Henryka Pobożnego. Choć Mongołowie po zwycięstwie wycofali się z ziem polskich (kierując się dalej), to najazd miał doniosłe skutki: rozbił rodzącą się monarchię Henryków śląskich i odsunął zjednoczenie o kilka pokoleń. Najazdy tatarskie powtarzały się jeszcze w drugiej połowie XIII w. (m.in. 1259/1260 i 1287/1288), pustosząc zwłaszcza Małopolskę.

Brandenburgia pod rządami dynastii Askańczyków prowadziła konsekwentną ekspansję na wschód. Zajmując ziemie między Odrą a dolną Wisłą, Brandenburczycy utworzyli Nową Marchię — pas terytorium, który wbił się klinem między Wielkopolskę a Pomorze, utrudniając Polsce kontrolę nad ujściem Odry i dostęp do wybrzeża. To zagrożenie było mniej spektakularne niż najazd mongolski, ale trwałe i terytorialnie dotkliwe.

Czechy rządzone przez Przemyślidów urosły w XIII w. do rangi potęgi środkowoeuropejskiej. Na przełomie XIII i XIV w. Wacław II, a po nim Wacław III, sięgnęli po koronę polską, na krótko podporządkowując sobie znaczną część ziem polskich. Panowanie czeskie było przejściowe, ale pokazało, jak słabo osadzona była polska państwowość — koronę mógł przejąć obcy władca.

Ruś stanowiła pogranicze zmiennych relacji: raz sojusznik, raz przeciwnik. Szczególne znaczenie miało sąsiadujące od wschodu księstwo halicko-włodzimierskie, o które rywalizacja (z Polską i Litwą) rozwinie się w pełni w XIV w. za Kazimierza Wielkiego.

Materiał źródłowy (fragment, opracowanie): „Książę Konrad, nękany napadami Prusów, nadał braciom zakonnym ziemię chełmińską, aby stąd nieśli wojnę przeciw poganom. Bracia jednak, umocniwszy się, poczęli budować własne grody i miasta, nie bacząc na wolę książęcą."

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej oceń długofalowe skutki decyzji Konrada Mazowieckiego.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, wtórne (opracowanie/narracja), dotyczy wydarzeń z 1226 r. i późniejszych.

Krok 2 — odczyt. Konrad nadał zakonowi ziemię chełmińską dla walki z Prusami; zakon zaczął budować własne grody i miasta.

Krok 3 — kontekst. To okres rozbicia dzielnicowego; Konrad, książę Mazowsza, nie miał wsparcia jednego, silnego państwa i szukał doraźnej pomocy.

Krok 4 — ocena. Źródło wskazuje na rozejście się intencji: obrona miała być czasowa, a zakon zbudował trwałą, samodzielną władzę.

Wniosek modelowy: Decyzja Konrada, doraźnie uzasadniona obroną Mazowsza przed Prusami, w perspektywie długofalowej okazała się brzemienna w skutki: zakon krzyżacki podbił Prusy i zbudował własne, ekspansywne państwo, które przez kolejne stulecia zagrażało Polsce i odebrało jej dostęp do morza. Źródło potwierdza, że zakon działał wbrew pierwotnej woli księcia, umacniając własną władzę.