Próby zjednoczenia

Rozbicie dzielnicowe (od 1138 r.) rozbiło Polskę na kilkanaście księstw, ale idea jednego państwa nie znikła. Właśnie dlatego temat „prób zjednoczenia" wraca na maturze regularnie: pyta o czynniki, które umożliwiły odbudowę, i o konkretne próby — Henryków śląskich, Przemysła II, Wacława II. CKE lubi tu zadania na chronologię (uszereguj wydarzenia, policz wiek), na związki przyczynowo-skutkowe (dlaczego zjednoczenie było możliwe akurat na przełomie XIII i XIV w.) oraz na pracę ze źródłem (kronika, dokument koronacyjny, mapa dzielnic).

Wyobraź sobie kraj podzielony na kilkanaście dzielnic, w których rządzą kłócący się o Kraków książęta z jednej dynastii Piastów — bez wspólnego króla, wojska ani skarbu. A jednak mieszkańcy Wielkopolski, Małopolski i Śląska mówią jednym językiem, modlą się w jednym Kościele i pamiętają, że kiedyś byli jednym królestwem. To właśnie te niewidzialne więzi — a nie granice dzielnic — okazały się trwalsze.

Do tego dochodzi presja z zewnątrz: margrabiowie brandenburscy zagarniają ziemie na zachodzie, w 1226 r. sprowadzeni zostają Krzyżacy, a w 1241 r. Polskę pustoszy najazd mongolski. Wspólny wróg uświadamia, że rozbite księstwa są słabe, a tylko zjednoczone państwo może się obronić.

Symbol, który trzeba zrozumieć: kult św. Stanisława

Najpoważniejszą próbą przełamania rozbicia w XIII w. była monarchia Henryków śląskich. Śląsk był wówczas najlepiej rozwiniętą gospodarczo dzielnicą — z licznymi miastami, górnictwem i napływem osadników — co dawało jego książętom przewagę materialną.

Henryk I Brodaty (zm. 1238) rozpoczął konsekwentne skupianie ziem: opanował znaczną część Śląska, zdobył Kraków (dzielnicę senioralną) i sięgnął po część Wielkopolski. Dzieło kontynuował jego syn, Henryk II Pobożny, który władał już zwartym obszarem obejmującym Śląsk, Małopolskę i część Wielkopolski — realnie zmierzał do korony.

Wszystko przekreślił najazd mongolski. W bitwie pod Legnicą (1241) Henryk Pobożny poniósł klęskę i zginął. Choć Mongołowie po zwycięstwie wycofali się z ziem polskich, śmierć władcy rozbiła budowaną monarchię — jego dziedzictwo rozpadło się między spadkobierców, a Śląsk zaczął ulegać wpływom czeskim. Najbardziej zaawansowana próba zjednoczenia załamała się nie z powodu słabości idei, lecz na skutek katastrofy militarnej.

Kolejny wielki krok wykonał książę wielkopolski Przemysł II. Skupił Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie (po układzie z księciem Mściwojem II), a w 1295 r. koronował się na króla Polski. Koronacji dokonał w Gnieźnie arcybiskup Jakub Świnka — gorący zwolennik jedności, który świadomie nawiązał do tradycji królestwa i jedności ponad dzielnicami.

Znaczenie tego aktu było ogromne: to pierwsza koronacja króla Polski od 1076 r. (od czasów Bolesława Śmiałego). Przemysł II przywrócił godność królewską i odnowił ideę Corony Regni Poloniae — nawet jeśli realnie panował tylko nad częścią ziem polskich; świadczy o tym jego pieczęć z orłem i napisem o „odnowieniu Królestwa Polskiego".

Sukces okazał się jednak krótkotrwały. Już w 1296 r. Przemysł II został zamordowany w Rogoźnie — w zamachu, za którym stali margrabiowie brandenburscy (przy udziale możnowładczych rywali). Śmierć króla po niespełna roku panowania przerwała jego dzieło, ale symbolicznego przełomu już nie dało się cofnąć: pokazał, że korona Polski wciąż jest realnym celem, a arcybiskup gnieźnieński gotów jej strzec.

Po śmierci Przemysła II o zjednoczoną Polskę zaczął zabiegać czeski król Wacław II z dynastii Przemyślidów. Wykorzystując słabość rozdrobnionych księstw i poparcie części możnych, opanował większość ziem polskich — Małopolskę z Krakowem, Wielkopolskę, Pomorze — i w 1300 r. koronował się na króla Polski.

Paradoks polega na tym, że Wacław II realnie zjednoczył więcej ziem niż jego poprzednicy — jego państwo było rozległe i sprawnie zarządzane (wprowadził urząd starostów). A jednak była to jedność pod obcą dynastią: Wacław był przede wszystkim królem Czech, a Polska stanowiła dla niego jedną z części wielkiego władztwa. Po jego śmierci (1305) i śmierci syna Wacława III (1306) władztwo Przemyślidów rozpadło się, otwierając drogę Władysławowi Łokietkowi.

Materiał źródłowy (fragment): „Za zgodą i przy udziale arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba, w mieście Gnieźnie, książę Przemysł został namaszczony i uwieńczony koroną królestwa polskiego, którego godność od dawna leżała odłogiem." (na podstawie przekazu kronikarskiego, koniec XIII w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dlaczego opisane wydarzenie uznaje się za przełom w dziejach zjednoczenia ziem polskich.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne (przekaz kronikarski współczesny wydarzeniom); dotyczy koronacji Przemysła II w 1295 r.

Krok 2 — odczyt. Koronacja odbyła się w Gnieźnie, dokonał jej arcybiskup Jakub Świnka; tekst podkreśla, że godność królewska „od dawna leżała odłogiem".

Krok 3 — kontekst. To pierwsza koronacja króla Polski od 1076 r., w okresie rozbicia dzielnicowego; arcybiskupstwo gnieźnieńskie było fundamentem jedności, a Jakub Świnka — zwolennikiem zjednoczenia.

Krok 4 — ocena. Kronika może eksponować rolę Kościoła (Gniezno, arcybiskup), ale fakt koronacji jest potwierdzony — sformułowanie o godności „leżącej odłogiem" świadczy o żywej idei odnowienia królestwa.

Wniosek modelowy: Wydarzenie to przełom, ponieważ po ponad dwóch wiekach przywrócono godność królewską w Polsce: koronacji dokonał arcybiskup gnieźnieński w Gnieźnie, co nawiązywało do jedności ziem polskich i idei Corony Regni Poloniae. Choć Przemysł II panował krótko, odnowił instytucję Królestwa Polskiego, z której korzystali jego następcy.