Odrodzenie Królestwa

Panowanie Władysława Łokietka to klasyczny temat egzaminacyjny: domyka epokę rozbicia dzielnicowego i otwiera odrodzone Królestwo Polskie. CKE lubi tu dwie rzeczy naraz — chronologię (ułóż wydarzenia, policz, ile lat trwało zjednoczenie) oraz pracę ze źródłem (fragment kroniki Janka z Czarnkowa, dokument koronacyjny, mapa strat terytorialnych). Uczeń, który myli koronację Przemysła II (1295) z koronacją Łokietka (1320) albo sądzi, że Łokietek zjednoczył „całą" Polskę, traci punkty już na starcie wiązki.

Wyobraź sobie Polskę początku XIV w. jako rozsypaną układankę. Od testamentu Bolesława Krzywoustego (1138) kraj był podzielony na dzielnice rządzone przez rywalizujących Piastów. Nie było jednego króla, jednego prawa, jednej stolicy. Sąsiedzi rośli w siłę: Czesi (Przemyślidzi, potem Luksemburgowie) sięgali po polską koronę, a zakon krzyżacki umacniał się nad Bałtykiem.

Łokietek jest jak uparty gracz, który przez ćwierć wieku zbiera kolejne elementy układanki — raz siłą, raz sojuszem, raz cierpliwie czekając na śmierć rywala. Kilka razy traci wszystko i ucieka z kraju, by wrócić i zacząć od nowa. Nie ułoży całego obrazka, ale scali jego środek na tyle, by w 1320 r. włożyć koronę — pierwszą od dwóch dekad.

Sojusze i przeciwnicy Łokietka

Po śmierci czeskiego króla Wacława III (1306), ostatniego z Przemyślidów władającego Polską, Łokietek — wcześniej wygnany — wrócił do kraju i opanował Kraków oraz Małopolskę. Kraków stał się jego bazą, ale panowanie było kruche: musiał zdobyć uznanie możnych, duchowieństwa i miast.

Już dwa lata później nadszedł dotkliwy cios. Broniąc Pomorza Gdańskiego przed Brandenburgią, Łokietek wezwał na pomoc zakon krzyżacki. Krzyżacy odparli Brandenburczyków, ale sami zajęli Pomorze (rzeź Gdańska 1308) i nie oddali go, a w 1309 r. wykupili prawa do niego od Brandenburgii. Tak Polska straciła dostęp do morza na blisko 150 lat — a Łokietek zyskał wroga na całe panowanie.

Bunt wójta Alberta (1311–1312)

Kraków w tym czasie zamieszkiwało wielu zamożnych, niemieckojęzycznych mieszczan, którym bliżej było do czeskich Luksemburgów niż do polskiego księcia. Pod wodzą wójta Alberta wzniecili bunt, licząc na przejęcie miasta przez Jana Luksemburskiego. Łokietek stłumił wystąpienie, a legenda mówi, że opornych mieszczan rozpoznawano po niemożności wymówienia polskich słów („soczewica, koło, miele, młyn"). Skutkiem było ograniczenie samodzielności miasta i wzmocnienie pozycji księcia.

Koronacja 1320 — odrodzone Królestwo

W 1320 r. w katedrze na Wawelu w Krakowie arcybiskup gnieźnieński koronował Władysława Łokietka na króla Polski. To wydarzenie miało wagę symbolu: po raz pierwszy od 1300 r. Polska znów miała króla, a godność ta została trwale przywrócona i przekazana następcom. Znaczące było też miejsce: dotąd koronowano w Gnieźnie — teraz ośrodkiem władzy stał się Kraków, gdzie koronacje odbywały się przez kolejne stulecia.

Nierozwiązana sprawa Pomorza doprowadziła do otwartej wojny. Sprzymierzeni Krzyżacy i Jan Luksemburski najeżdżali ziemie Łokietka; zakon pustoszył Kujawy i Wielkopolskę. W 1331 r. doszło do bitwy pod Płowcami — krwawej i zaciętej, uznawanej przez stronę polską za sukces, lecz nierozstrzygniętej strategicznie: Pomorza nie odzyskano.

Sojusze: Węgry i Litwa

Łokietek rozumiał, że sam nie pokona koalicji wrogów, dlatego budował sojusze dynastyczne. Córkę Elżbietę wydał za węgierskiego króla Karola Roberta (1320) — to sojusz, który zaowocuje później unią personalną (Ludwik Węgierski na tronie polskim). Syna Kazimierza ożenił z Aldoną Giedyminówną (1325), córką wielkiego księcia litewskiego, tworząc przeciwwagę wobec Krzyżaków.

Materiał źródłowy (fragment): „Roku Pańskiego 1320, w niedzielę przed dniem świętego Wojciecha, w kościele krakowskim książę Władysław, przydomkiem Łokietek, na króla Polski został namaszczony i ukoronowany, a dokonał tego arcybiskup gnieźnieński." (na podstawie średniowiecznego rocznika)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, dlaczego wydarzenie opisane w tekście uznaje się za symboliczny koniec rozbicia dzielnicowego.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne (rocznik z epoki), relacja o koronacji z 1320 r.

Krok 2 — odczyt. Władysław Łokietek zostaje koronowany na króla Polski w kościele (katedrze) krakowskim, koronacji dokonuje arcybiskup gnieźnieński.

Krok 3 — kontekst. Od 1138 r. Polska była podzielona; po 1300 r. nie było króla. Koronacja Łokietka przywraca instytucję króla i jednoczy rdzeń ziem polskich; miejsce koronacji przenosi się do Krakowa.

Krok 4 — ocena. Rocznik odnotowuje fakt urzędowy — wiarygodny co do wydarzenia; „symboliczny koniec rozbicia" to już interpretacja historyczna, którą trzeba uzasadnić.

Wniosek modelowy: Koronacja Łokietka w 1320 r. uznawana jest za symboliczny koniec rozbicia dzielnicowego, ponieważ po blisko dwóch stuleciach podziału i po dwóch dekadach bez króla przywróciła jednolitą władzę królewską nad scalonym rdzeniem państwa (Małopolska i Wielkopolska). Nowym ośrodkiem koronacyjnym stał się Kraków, co potwierdzało odrodzenie Królestwa jako jednego państwa.