Kazimierz Wielki

Kazimierz Wielki to jeden z najczęściej ocenianych władców w zadaniach maturalnych z historii Polski. Pojawia się w poleceniach typu „oceń politykę", „rozstrzygnij, czy przydomek Wielki jest zasłużony", w pracy z mapą (zasięg państwa, kierunki ekspansji), z dokumentem (statuty, akt fundacyjny Akademii) i w liczeniu czasu (data koronacji, długość panowania, wiek). To temat, w którym musisz umieć oddzielić fakty od oceny i tę ocenę uzasadnić źródłami — a nie powtórzyć slogan „zastał drewnianą, zostawił murowaną" bez pokrycia.

Wyobraź sobie, że dziedziczysz gospodarstwo po ojcu, który z trudem poskładał je z rozproszonych kawałków, ale sąsiedzi wciąż roszczą sobie prawa do połowy pól, a najgroźniejszy z nich — zakon rycerski — trzyma najlepszy dostęp do rzeki i morza. Możesz rzucić się do wojny, której prawdopodobnie nie wygrasz, albo usiąść do stołu, oddać to, czego i tak nie odzyskasz, a w zamian zabezpieczyć resztę i rozwinąć majątek.

Kazimierz wybrał drogę gospodarza i dyplomaty. Zamiast wykrwawiać kraj w wojnach o Śląsk i Pomorze, zawarł pokój z Krzyżakami, uporządkował prawo i pieniądz, zbudował zamki i miasta, a swoją energię skierował na wschód, gdzie realnie mógł powiększyć państwo. Nie był „słabym" władcą, który się poddał — był rachmistrzem władzy, który liczył koszty i zyski.

Zyski i straty panowania — bilans

Kazimierz obejmował tron w 1333 r. w sytuacji, w której jednoczesna wojna z Czechami i Krzyżakami groziła katastrofą. Jan Luksemburski, król Czech, używał tytułu „króla Polski" i rościł sobie prawa do korony oraz zwierzchność nad Śląskiem. Krzyżacy trzymali zagarnięte za Łokietka Pomorze Gdańskie, Kujawy i ziemię dobrzyńską. Kazimierz rozegrał to etapami dyplomatycznymi.

Na wschodzie od 1340 r. Kazimierz włączał się w walkę o schedę po wygasłej dynastii książąt halicko-włodzimierskich. Stopniowo opanował Ruś Halicką (Grody Czerwieńskie, Lwów), co znacząco powiększyło państwo i otworzyło szlaki handlowe na południe i wschód.

Prawdziwa wielkość Kazimierza leży w przebudowie państwa od środka. Zdanie kronikarskie, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną", jest metaforą — chodzi nie tylko o zamki, ale o cały porządek prawny, skarbowy i gospodarczy.

Rok 1364 to podwójny szczyt panowania. Kazimierz ufundował Akademię Krakowską (studium generale) — drugą po Pradze uczelnię w tej części Europy, z silnym wydziałem prawa, potrzebnym rozrastającej się administracji państwa. To inwestycja w kadry i prestiż, nie tylko w naukę.

W tym samym roku Kraków był areną wielkiego zjazdu monarchów — do Polski przybyli m.in. cesarz Karol IV oraz król Węgier, a spotkanie (z legendarną „ucztą u Wierzynka") stało się symbolem tego, że Polska Kazimierza jest równorzędnym partnerem koronowanych głów Europy. Państwo peryferyjne za Łokietka stało się liczącym się graczem.

Zadania o Kazimierzu to najczęściej ocena albo bilans. Zamiast wyliczać wszystko, prowadź myśl według stałej procedury.

Materiał źródłowy (fragment): „Ponieważ prawa i statuty ziemskie w różnych stronach królestwa naszego były rozmaite i niejednolite, my, Kazimierz (…), pragnąc, aby poddani nasi jednym prawem się rządzili, spisać je rozkazaliśmy." (na podstawie statutów Kazimierza Wielkiego, XIV w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaki cel przyświecał wydaniu statutów i o czym świadczy ta reforma.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne, akt prawny (statut) z XIV w., wystawca — król Kazimierz.

Krok 2 — odczyt. Źródło wprost mówi, że prawa w państwie były „rozmaite i niejednolite", a król rozkazał je spisać, by poddani rządzili się „jednym prawem".

Krok 3 — kontekst. Po rozbiciu dzielnicowym prawo zwyczajowe różniło się między dzielnicami; Kazimierz kodyfikuje je (statuty wiślicko-piotrkowskie, ok. 1347) w ramach porządkowania państwa.

Krok 4 — ocena. Statut to źródło wiarygodne co do intencji władcy; pokazuje zamiar ujednolicenia, choć w praktyce prawo pozostało odrębne dla Małopolski i Wielkopolski.

Wniosek modelowy: Celem reformy było spisanie i ujednolicenie prawa, by usprawnić sądownictwo i wzmocnić władzę królewską. Świadczy ona o świadomej polityce budowy sprawnego, scentralizowanego państwa po okresie rozbicia dzielnicowego — jednym z filarów „murowanej Polski" Kazimierza.