Unia z Litwą

Unia polsko-litewska to jeden z najczęściej sprawdzanych tematów średniowiecza, bo łączy kilka umiejętności naraz: chronologię (1385, 1386, 1401, 1413), pracę z dokumentem (akt krewski), rozróżnianie faktu od interpretacji oraz argumentację o skutkach wydarzenia. Na arkuszu dostaniesz zwykle fragment aktu krewskiego lub tekst historyka i polecenie typu „wyjaśnij", „rozstrzygnij", „oceń". Uczeń, który myli chrzest Litwy z koronacją Jagiełły albo nie wie, czym różni się „przyłączenie" ziem od faktycznej odrębności Litwy, gubi punkty w całej wiązce.

Wyobraź sobie dwie strony tego samego stołu. Po jednej — Królestwo Polskie: po śmierci Ludwika Węgierskiego tron obejmuje młodziutka Jadwiga, koronowana w 1384 r. jako „król" Polski. Panowie małopolscy szukają dla niej męża, który wzmocni państwo. Po drugiej — Wielkie Księstwo Litewskie: ogromne, ale pogańskie, obejmujące dawne ziemie ruskie, rządzone przez wielkiego księcia Jagiełłę. Nad oboma wisi ten sam cień: zakon krzyżacki, który najeżdża Litwę pod pretekstem „nawracania pogan", a Polsce zabrał wcześniej Pomorze Gdańskie.

Rozwiązanie okazuje się genialne w prostocie: jeśli Jagiełło przyjmie chrzest i poślubi Jadwigę, Litwa przestanie być pogańska (więc zakon straci pretekst do krucjat), a oba państwa zyskają wspólnego władcę i wspólnego wroga do pokonania.

Obietnica a rzeczywistość — dlaczego Litwa nie została „wchłonięta"

Dokument wystawiony w Krewie 14 sierpnia 1385 r. to nie „traktat zjednoczeniowy", lecz zbiór zobowiązań Jagiełły wobec strony polskiej, warunkujących jego małżeństwo z Jadwigą i objęcie tronu. Najważniejsze punkty:

Obietnice z Krewa spełniono błyskawicznie. Na początku 1386 r. Jagiełło przybył do Krakowa, przyjął chrzest i imię Władysław, następnie poślubił Jadwigę, a 4 marca 1386 r. został koronowany na króla Polski jako Władysław II Jagiełło. Rok później, w 1387 r., rozpoczęto chrzest Litwy i ufundowano biskupstwo w Wilnie — Litwa weszła w krąg cywilizacji łacińskiej.

Związek trzeba było doprecyzować, bo Litwa nie zamierzała rozpłynąć się w Koronie. Unia wileńsko-radomska (1401) uznała Witolda dożywotnim wielkim księciem Litwy — samodzielnie rządzącym, lecz pod zwierzchnością Jagiełły i Korony; po jego śmierci ziemie miały wrócić do króla i Polski. To potwierdziło odrębność Litwy przy wspólnym władcy.

Unia w Horodle (1413), zawarta już po zwycięstwie grunwaldzkim, zacieśniła związek: zapowiedziano wspólne narady, wprowadzono na Litwie urzędy na wzór polski, a bojarów litewskich przyjęto (adoptowano) do polskich rodów herbowych — symbol zbliżenia elit obu państw.

Zadania o unii najczęściej opierają się na fragmencie aktu krewskiego albo na tekście historyka. Zastosuj tę samą procedurę do każdego.

Materiał źródłowy (fragment aktu krewskiego, 1385): „Tenże książę Jagiełło obiecuje (…) wiarę katolicką przyjąć (…) i ziemie swoje Litwy i Rusi na wieczne czasy do Korony Królestwa Polskiego przyłączyć."

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jakie zobowiązania przyjął Jagiełło i jak zostały one zrealizowane.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne, dokument z 1385 r. — akt krewski.

Krok 2 — odczyt. Jagiełło zobowiązuje się przyjąć wiarę katolicką oraz „przyłączyć" (applicare) ziemie Litwy i Rusi do Korony.

Krok 3 — kontekst. Litwa była wówczas pogańska i naciskana przez zakon; strona polska szukała męża dla Jadwigi i sojusznika przeciw Krzyżakom.

Krok 4 — ocena. Zobowiązania spełniono: chrzest Jagiełły i koronacja (1386), chrzest Litwy (1387). Ale zapis o „przyłączeniu" nie oznaczał wchłonięcia — Litwa zachowała odrębność (unia personalna, potwierdzona 1401 i 1413).

Wniosek modelowy: Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest i przyłączyć ziemie litewsko-ruskie do Korony. Obietnice chrztu i małżeństwa zrealizowano w latach 1386–1387, jednak „przyłączenie" nie doprowadziło do likwidacji Litwy — powstała unia personalna, w której oba państwa łączył wspólny władca, a Litwa zachowała odrębność.