Europa Zachodnia XIV–XV w.

Późne średniowiecze Europy Zachodniej to ulubiony temat zadań o przyczyny, skutki i procesy — a nie o samo wykucie dat. CKE lubi pytać: dlaczego wybuchła wojna stuletnia, co zmieniła koronacja w Reims, czym różniła się wojna Dwóch Róż od wojny stuletniej, jak rodziła się monarchia narodowa. Do tego dochodzą źródła: fragment kroniki, akt lenny, mapa posiadłości angielskich we Francji, drzewo genealogiczne. Uczeń, który myli oba konflikty albo nie rozumie mechanizmu centralizacji, traci punkty w całej wiązce zadań o schyłek średniowiecza.

Wyobraź sobie mapę XIV-wiecznej Europy Zachodniej: król Anglii jest zarazem wasalem króla Francji — bo dziedziczy we Francji rozległe ziemie (Gujenna, Akwitania). To sytuacja nie do utrzymania: jak może być poddanym ktoś, kto sam nosi koronę i sięga po francuski tron? Wystarczyła iskra — wygaśnięcie głównej linii Kapetyngów — by dwa królestwa splątane feudalnymi więzami wpadły w wojnę na sto lat.

Ta wojna nie była nieprzerwaną bitwą. To ciąg kampanii, rozejmów i katastrof (do tego czarna śmierć 1347–1351, która wyludniła Europę). Ale z tego chaosu wyłoniło się coś nowego: ludzie zaczęli czuć się Francuzami i Anglikami, a królowie — budować stałe podatki i wojsko.

Etapy wojny stuletniej — mocne i słabe momenty stron

Bezpośrednią przyczyną było wygaśnięcie głównej linii Kapetyngów (1328) i spór o tron francuski. Król Anglii Edward III, wnuk króla Francji po kądzieli, wysunął roszczenia do korony. Francuzi powołali się na zasadę wykluczającą dziedziczenie przez linię żeńską i osadzili na tronie Filipa VI Walezjusza. Do tego dołączyły przyczyny terytorialne i gospodarcze: spór o angielskie lenna (Gujenna) oraz o bogatą, sukienniczą Flandrię, związaną z angielską wełną. Splot tych przyczyn — dynastycznej, feudalnej (król Anglii jako niewygodny wasal Francji) i gospodarczej — sprawił, że konflikt trwał aż stulecie.

Pierwsza faza to pasmo francuskich klęsk. Angielscy łucznicy rozbili francuskie rycerstwo pod Crécy (1346) i Poitiers (1356) — górę wzięła nowa taktyka piechoty nad ciężką jazdą. Po latach rozejmów przyszła kolejna katastrofa: Azincourt (1415), po której Anglia w sojuszu z Burgundią opanowała północ Francji i oblegała Orlean, klucz do środkowej części kraju.

W momencie największego zagrożenia pojawiła się Joanna d'Arc — młoda chłopka przekonana o boskiej misji ratowania Francji. Zdobyła zaufanie następcy tronu, poprowadziła odsiecz i w 1429 r. wyzwoliła oblężony Orlean. Kilka tygodni później doprowadziła do koronacji Karola VII w Reims — mieście, gdzie tradycyjnie namaszczano królów Francji. To był przełom nie tyle militarny, co symboliczny i psychologiczny: Francuzi uwierzyli w legalność swojego króla i w zwycięstwo.

Joanna dostała się w ręce Burgundczyków, została wydana Anglikom i w 1431 r. spalona na stosie jako heretyczka — wyrok był aktem politycznym. Mimo to zapoczątkowany przez nią zwrot okazał się trwały: Francja stopniowo odbijała ziemie i w 1453 r. wyparła Anglików niemal z całego kraju (poza portem Calais).

Anglia wyszła z wojny stuletniej pokonana i wewnętrznie skłócona. Słaby, chorujący król Henryk VI nie panował nad możnowładztwem. Wybuchła wojna domowa między dwiema liniami dynastii Plantagenetów: Lancasterami (czerwona róża) i Yorkami (biała róża) — stąd nazwa wojna Dwóch Róż (1455–1485).

Konflikt wyniszczył angielską arystokrację w serii bitew i przewrotów. Zakończył go w 1485 r. Henryk Tudor, który pod Bosworth pokonał i zabił Ryszarda III, a następnie poślubił Yorkównę, łącząc symbolicznie obie róże. Jako Henryk VII zapoczątkował dynastię Tudorów i silną, scentralizowaną monarchię. Wyniszczenie starego możnowładztwa ułatwiło królowi wzmocnienie władzy — podobnie jak we Francji wojna przyspieszyła centralizację.

Obie wojny to lokalne odsłony szerszego procesu: przechodzenia od rozdrobnionego feudalizmu do scentralizowanych monarchii narodowych. W XV w. król zaczyna skupiać w swoich rękach skarb, wojsko, sądy i prawo — kosztem samodzielnych dotąd możnych.

Tło obu wojen to głęboki kryzys i przemiana. W połowie XIV w. Europę spustoszyła czarna śmierć (epidemia dżumy, 1347–1351).

Materiał źródłowy (fragment kroniki): „Gdy Dziewica przybyła pod Orlean, oblężeni nabrali otuchy; w kilka dni Anglicy odstąpili od murów, a lud wołał, że sam Bóg zesłał ją dla ratunku królestwa." (kronika francuska, XV w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, na czym polegał przełom związany z działalnością Joanny d'Arc.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne, kronika francuska z XV w. (strona francuska).

Krok 2 — odczyt. Przybycie „Dziewicy" pod Orlean podniosło morale obrońców i doprowadziło do odstąpienia Anglików; lud widzi w niej boski znak.

Krok 3 — kontekst. To rok 1429, moment największych klęsk Francji po Azincourt; odsiecz Orleanu i koronacja Karola VII w Reims odwróciły losy wojny.

Krok 4 — ocena. Kronika jest tendencyjna (francuska, sakralizuje Joannę) — należy oddzielić fakt (odsiecz Orleanu) od interpretacji („zesłana przez Boga").

Wniosek modelowy: Przełom polegał na odbudowie morale i legitymizacji: odsiecz Orleanu przełamała passę klęsk, a koronacja w Reims uczyniła Karola VII prawowitym królem. Źródło, choć tendencyjne, trafnie oddaje psychologiczny zwrot — Francuzi uwierzyli w zwycięstwo, co zapoczątkowało wyparcie Anglików do 1453 r.