Kryzys późnego średniowiecza

Późne średniowiecze (XIV–XV w.) to na maturze temat „kryzysu" — epoka, w której kilka załamań nakłada się na siebie: demograficzne (dżuma), gospodarcze, religijne (rozłam w Kościele) i społeczne (bunty). CKE lubi ten okres, bo sprawdza dwie rzeczy naraz: rozumienie związków przyczynowo-skutkowych (dlaczego epidemia zmieniła gospodarkę, dlaczego schizma osłabiła papiestwo) oraz chronologię (uporządkuj: niewola awiniońska, schizma, sobór w Konstancji). W arkuszu spotkasz fragment kroniki o „morowym powietrzu", mapę zasięgu zarazy albo tekst o sporze o papieży — i musisz osadzić je w tym kontekście.

Wyobraź sobie Europę około 1300 r.: ludność rosła przez dwa stulecia, karczowano lasy, zakładano miasta, papiestwo było u szczytu potęgi. A potem, w ciągu jednego pokolenia, wszystko się „posypało". Najpierw głód (nieurodzaje początku XIV w.), potem zaraza, która w kilka lat zabiła może jedną trzecią mieszkańców kontynentu. Wsie pustoszały, pola leżały odłogiem, brakowało rąk do pracy.

Równolegle załamał się autorytet Kościoła: papieże na kilkadziesiąt lat opuścili Rzym i osiedli w Awinionie pod wpływem królów Francji, a gdy wrócili — Kościół rozdarł się na dwa (potem trzy) obediencje, każda z własnym papieżem rzucającym klątwy na pozostałe. Ludzie widzieli, że instytucja, która miała prowadzić ich do zbawienia, kłóci się o władzę — i rodziły się głosy, że Kościół trzeba naprawić, od soborów po Jana Husa.

Papiestwo w kryzysie — dwa różne zjawiska

Czarna śmierć dotarła do Europy w 1347 r. drogą morską (przez porty śródziemnomorskie) i w ciągu czterech lat objęła niemal cały kontynent. Choroba szerzyła się błyskawicznie, a ówczesna medycyna była wobec niej bezradna — ludzie tłumaczyli zarazę karą Bożą, „zepsutym powietrzem" albo obwiniali różne grupy społeczne. Śmiertelność była ogromna: zmarła około jedna trzecia ludności Europy, a w niektórych miastach nawet więcej.

Skutki demograficzne przełożyły się bezpośrednio na gospodarkę. Wyludnione wsie oznaczały opuszczone gospodarstwa i pola leżące odłogiem. Gwałtownie zabrakło rąk do pracy, więc płaca robotnika rolnego rosła, a ci, którzy przeżyli, znaleźli się w lepszej pozycji przetargowej wobec panów.

Napięcia społeczne i bunty ludowe

Kryzys, obciążenia podatkowe (m.in. na wojnę stuletnią) oraz próby cofnięcia korzyści, jakie chłopi zyskali po zarazie, wywołały fale buntów. CKE traktuje dwa z nich jako sztandarowe przykłady.

• Żakeria (1358) — powstanie chłopskie w północnej Francji, w cieniu wojny stuletniej. Krwawe, szybko i brutalnie stłumione.
• Powstanie Wata Tylera (1381) — bunt chłopów i biedoty w Anglii, wywołany m.in. nowym podatkiem pogłównym. Powstańcy dotarli do Londynu; ruch również stłumiono.

Autorytet papiestwa, u szczytu w XIII w., w XIV w. zaczął się kruszyć. W 1309 r. papież przeniósł swoją siedzibę do Awinionu nad Rodanem — miasta w orbicie wpływów francuskich. Przez blisko 70 lat (niewola awiniońska, 1309–1377) kolejni papieże, w większości Francuzi, byli postrzegani jako zależni od królów Francji, a opuszczony Rzym tracił rangę stolicy chrześcijaństwa.

Powrót papieża do Rzymu (1377) nie zakończył kryzysu, lecz go pogłębił. Po wyborze nowego papieża część kardynałów uznała elekcję za nieważną i wybrała drugiego papieża, który osiadł w Awinionie. Zaczęła się wielka schizma zachodnia (1378–1417): dwie obediencje, dwóch papieży rzucających na siebie klątwy, podzielona według sojuszy politycznych Europa. Próba rozwiązania sporu na soborze w Pizie (1409) skończyła się tym, że wybrano trzeciego papieża — a dwaj poprzedni nie ustąpili. Kościołem „rządziło" naraz trzech papieży.

Rozwiązanie przyniósł dopiero sobór w Konstancji (1414–1418). Doprowadził do ustąpienia lub złożenia z urzędu dotychczasowych papieży i wyboru jednego, powszechnie uznanego papieża, kończąc rozłam. Sobór głosił też ideę koncyliaryzmu — przekonania, że sobór (zgromadzenie Kościoła) stoi ponad papieżem i może go sądzić.

Jan Hus i wojny husyckie

Ten sam sobór w Konstancji zajął się sprawą Jana Husa — czeskiego duchownego i reformatora, krytyka bogactwa i nadużyć Kościoła. Hus przybył do Konstancji z listem żelaznym (gwarancją bezpieczeństwa), został jednak uznany za heretyka i spalony na stosie w 1415 r. Jego śmierć wywołała w Czechach ogromne oburzenie.

Zwolennicy Husa — husyci — połączyli postulaty religijne (m.in. komunia pod dwiema postaciami, symbolem stał się kielich) z czeskimi dążeniami narodowymi i społecznymi. Wybuchły wojny husyckie, w których husyci przez lata odpierali skierowane przeciw nim wyprawy krzyżowe. Ruch ostatecznie osłabł i doszło do ugody, ale husytyzm był zapowiedzią reformacji.

Do tematu kryzysu późnego średniowiecza CKE najczęściej daje fragment kroniki (opis zarazy, buntu, sporu o papieży) albo mapę zasięgu epidemii. Zastosuj tę samą procedurę.

Materiał źródłowy (fragment): „W owym roku śmierć zbierała tak obfite żniwo, że żywi ledwie nadążali grzebać zmarłych. Wsie całe opustoszały, pola stały niezżęte, a ten, kto dawniej pracował za marny grosz, teraz żądał zapłaty w podwójnej wysokości." (kronika, 2. połowa XIV w.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jakie skutki gospodarcze i społeczne miała opisana klęska.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne (kronika z epoki), 2. poł. XIV w. — czas czarnej śmierci.

Krok 2 — odczyt. Kronikarz opisuje masową śmiertelność, wyludnienie wsi, nieuprawione pola oraz wzrost żądań płacowych ocalałych pracowników.

Krok 3 — kontekst. To skutki czarnej śmierci (1347–1351): spadek ludności o ok. 1/3, niedobór rąk do pracy, wzmocnienie pozycji chłopów wobec panów.

Krok 4 — ocena. Kronika oddaje realne zjawisko, ale jak każdy przekaz literacki może wyolbrzymiać („podwójna zapłata" to figura, nie dokładny wskaźnik); trzeba ją zestawić z wiedzą o epoce.

Wniosek modelowy: Źródło pokazuje demograficzne i gospodarcze skutki czarnej śmierci: masowa śmiertelność doprowadziła do wyludnienia wsi i braku rąk do pracy, co wzmocniło pozycję ocalałych chłopów i najemników (wzrost płac). To z kolei rodziło napięcia z panami próbującymi cofnąć te zmiany, co w skali Europy prowadziło do buntów ludowych.