Średniowiecze — epoka teocentryzmu i wzorce osobowe
Średniowiecze to epoka, w której Bóg był centrum wszystkiego — sztuki, nauki, prawa, codziennego życia. Człowiek był ważny nie sam w sobie, ale jako stworzenie Boże zmierzające ku zbawieniu. Z tego wyrosły trzy wzorce osobowe: święty, rycerz i władca — i każdy z nich do dziś wraca w kulturze.
Średniowiecze — kiedy i gdzie
Średniowiecze to epoka między upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476 r. n.e.) a umownym końcem w XV w. (upadek Konstantynopola 1453, odkrycie Ameryki 1492, wynalazek druku 1450). Trwa ok. 1000 lat — najdłuższa epoka literacka.
Po chrzcie w 966 r. Polska weszła w krąg kultury łacińskiej i chrześcijańskiej. Przez długi czas piśmiennictwo było głównie łacińskie, a pierwsze ważne teksty i zapisy po polsku pojawiają się stopniowo w XIII–XIV wieku.
Kiedy myślisz o średniowieczu — zapomnij o brudnych wsiach z filmów. To epoka wielkich katedr gotyckich, filozofii scholastycznej, uniwersytetów (Kraków 1364) i skomplikowanej kultury dworskiej.
Słownictwo
Teocentryzm — Bóg w centrum wszystkiego
Teocentryzm (gr. theos = Bóg, łac. centrum = środek) to podstawowe założenie epoki: Bóg jest centrum i miarą wszystkiego. Człowiek jest ważny nie sam w sobie, ale jako stworzenie Boże, które ma osiągnąć zbawienie.
Konsekwencje teocentryzmu:
| Dziedzina | Co z tego wynika |
|---|---|
| Sztuka | Malarstwo i rzeźba służą religii — tematy biblijne, święci, hieratyczne pozy |
| Nauka | Filozofia scholastyczna: rozum na służbie wiary (Tomasz z Akwinu) |
| Literatura | Teksty religijne, hagiografie, żywoty świętych |
| Czas | Rok liturgiczny wyznacza rytm życia — nie kalendarz świecki |
| Cel życia | Zbawienie duszy — nie szczęście doczesne |
W szkolnym skrócie: antyk częściej podkreślał godność, rozum i miarę człowieka, średniowiecze podporządkowało życie perspektywie Boga i zbawienia, a renesans ponownie mocno zaakcentował wartość człowieka.
To ważne dla matury: antyk = antropocentryzm, średniowiecze = teocentryzm, renesans = powrót do antropocentryzmu (ale z chrześcijańskim rysem).
Średniowieczny porządek świata
Teocentryzm — Bóg w centrum wszystkiego.
BÓG
Centrum sensu i źródło prawa
CZŁOWIEK
Stworzenie Boże zmierzające ku zbawieniu
SPOŁECZEŃSTWO
Hierarchia • obowiązek • służba
WZORCE OSOBOWE
Święty • Rycerz • Władca
Pamiętaj: W średniowieczu wszystko podporządkowane jest Bogu. Człowiek, społeczeństwo i wzorce osobowe mają prowadzić do zbawienia.
Trzy wzorce osobowe — musisz je znać
Średniowiecze wytworzyło trzy idealne typy człowieka. Każdy reprezentuje inne wartości, każdy ma swojego patrona literackiego.
Filozofia średniowieczna — dwa nurty
Scholastyka Filozofia scholastyczna (od łac. schola = szkoła) to próba pogodzenia wiary z rozumem.
Kluczowe pojęcia
Teocentryzm
Podstawowe założenie średniowiecza: Bóg jest centrum i miarą wszystkiego; człowiek ważny jako stworzenie Boże zmierzające ku zbawieniu, nie sam w sobie
Posłuchaj / obejrzyj
1 materiał