Lektury średniowieczne: Bogurodzica, Lament, Polikarp, Roland + Dante
Cztery teksty, cztery gatunki, cztery problemy. Bogurodzica to hymn i prośba. Lament świętokrzyski to płacz matki — jeden z pierwszych polskich liryków. Polikarp to dialog ze Śmiercią, która jest brzydka i straszna. Roland to honor ważniejszy niż życie. Każdy z nich będzie na sprawdzianie.
Wzorzec
Pięć tekstów średniowiecznych — jak do nich podejść
Pięć lektur z tej epoki to zupełnie różne gatunki i tematy. Łączy je jedno: powstały w czasach, gdy Bóg był w centrum wszystkiego (teocentryzm) — a życie ziemskie oceniano z perspektywy grzechu, śmierci i zbawienia. Każdy z tekstów pokazuje ten świat inaczej.
Zanim zaczniesz czytać każdy z tekstów, zadaj sobie dwa pytania: kto mówi? i do kogo? To prawie zawsze klucz do interpretacji.
Kto mówi i do kogo? — klucz do interpretacji
BOGURODZICA
człowiek do Maryi • prośba i pośrednictwo
LAMENT ŚWIĘTOKRZYSKI
Maryja do ludzi • ludzki wymiar cierpienia
POLIKARP
uczony ↔ Śmierć • nieuchronność śmierci
ROLAND
narrator o rycerzu • wzorzec honoru
DANTE — BOSKA KOMEDIA
autor-pielgrzym wędruje przez zaświaty ku Bogu
Pięć lektur — pięć modeli średniowiecznego świata
Zobacz, jak różne teksty pokazują najważniejsze idee średniowiecza
Bogurodzica
modlitwa wspólnoty, pośrednictwo Maryi, teocentryzm
Lament świętokrzyski
cierpienie matki, ludzki wymiar sacrum
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
danse macabre, równość wobec śmierci
Pieśń o Rolandzie
wzór rycerza chrześcijańskiego
Boska Komedia
alegoryczna droga duszy przez zaświaty ku Bogu
Każda lektura pokazuje inny aspekt średniowiecznego myślenia o Bogu, człowieku, śmierci i zbawieniu.
początki tradycji Pieśni o Rolandzie
rozwój kultury dworskiej i religijnej
Dante, Boska Komedia
Bogurodzica w tradycji polskiej
Lament świętokrzyski i Rozmowa Polikarpa
To daty orientacyjne — ważniejsze od ścisłej chronologii są idee i motywy średniowiecza: teocentryzm, memento mori, homo viator, wzorzec rycerza.
Przykład
Bogurodzica — najstarsza polska pieśń religijna
Co to jest
Bogurodzica to najstarsza zachowana polska pieśń religijna, pełniąca funkcję hymnu — pochodzi prawdopodobnie z XIII w. (choć tradycja przypisuje ją św. Wojciechowi). Według tradycji śpiewana przed bitwami przez polskie rycerstwo — między innymi pod Grunwaldem (1410). Łączy funkcję religijną z funkcją wspólnotową i patriotyczną.
O czym mówi
Dwie strofy (w podstawowej wersji), każda skierowana do innego adresata:
- Strofa 1: do Maryi — podmiot zbiorowy prosi Maryję (i Jana Chrzciciela) o pośrednictwo u Chrystusa
- Strofa 2: do Chrystusa — prośba o życie doczesne i wieczne („Bożycze")
Środki stylistyczne i język
- Apostrofa — bezpośredni zwrot: „Bogurodzica, Dziewica, Bogiem sławiena Maryja"
- Archaizmy — język XIII-wieczny: Bogurodzica (= Matka Boga), Zwolena (= wybrana), Dziela (= dla), Bożyc (= Syn Boży)
- Prośba / błaganie — gatunek: hymn-modlitwa
- Pośrednictwo Maryi — człowiek nie zwraca się wprost do Boga, ale przez Maryję i świętych; typowe dla teologii średniowiecznej
Bogurodzica na maturze: najczęściej jako przykład apostrofy, archaizmów, funkcji języka religijnego w średniowieczu.
Archaizmy w Bogurodzicy są obowiązkowe do rozpoznania: Bogurodzica (Matka Boga), Zwolena (wybrana), Dziela (dla), Bożyc (Syn Boży).
Lament świętokrzyski — płacz Matki Bożej
Co to jest Zwany też Żale Matki Boskiej pod krzyżem . Lament świętokrzyski to średniowieczny plankt — liryczny monolog Matki Boskiej cierpiącej pod krzyżem.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią — dialog i danse macabre
Co to jest XV-wieczny tekst narracyjno-dialogowy. Uczony teolog (Mistrz Polikarp) modli się o spotkanie ze Śmiercią.
Słownictwo
Pieśń o Rolandzie — rycerski honor
Co to jest Starofrancuski epos rycerski (chansons de geste = „pieśni o czynach"), ok. XII w.
Uwaga
Dante i Boska Komedia — wędrówka przez zaświaty
Co to jest Boska Komedia (wł. Divina Commedia , powstała ok.
Kluczowe pojęcia
Bogurodzica
Najstarsza zachowana polska pieśń religijna (XIII w.), pełniąca funkcję hymnu-modlitwy do Maryi i Chrystusa; śpiewana przed bitwami; przykład apostrofy i archaizmów językowych.
Posłuchaj / obejrzyj
3 materiałyW tej lekcji
- 1Pięć tekstów średniowiecznych — jak do nich podejść
- 2Bogurodzica — najstarsza polska pieśń religijna
- 3Lament świętokrzyski — płacz Matki Bożej
- 4Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią — dialog i danse macabre
- 5Pieśń o Rolandzie — rycerski honor
- 6Dante i Boska Komedia — wędrówka przez zaświaty
- Kluczowe pojęcia
- Lektura
- Posłuchaj / obejrzyj