Danse macabre i vanitas — śmierć jako motyw literacki
Danse macabre to taniec śmierci, w którym Śmierć porywa kolejno papieża, cesarza, rycerza, kupca, chłopa. Wszyscy tańczą, wszyscy umierają. Ten motyw jest odpowiedzią na pytanie: co wyrównuje nierówności społeczne? Śmierć. I to jest głęboko subwersywny pomysł jak na epokę feudalną.
Śmierć w średniowieczu — inaczej niż dziś
Dziś śmierć jest tematem wstydliwym — ukrywa się ją w szpitalach, retuszuje na nekrologach, nie mówi o niej przy stole. W średniowieczu było odwrotnie: śmierć była wszechobecna i oswojona.
Plagi, głód, wojny, brak medycyny — średniowieczny człowiek widział śmierć regularnie. Śmierć była oswojona nie dlatego, że jej się nie bano, ale dlatego, że była stale obecna w religii, sztuce, kazaniach i codziennym doświadczeniu. Kultura średniowieczna próbowała nadać jej sens: jako przejściu do życia wiecznego i przypomnieniu o zbawieniu.
Z tego wyrosły dwa wielkie motywy kulturowe: danse macabre i memento mori.
Przykład
Danse macabre — taniec ze śmiercią
Danse macabre (fr. taniec śmierci) to motyw ikonograficzny i literacki XIV–XV w. Wyobrażenie: Śmierć (szkielet lub rozkładający się trup) porywa do tańca kolejne osoby — od papieża po żebraka.
Skład korowodu
Kolejność jest zawsze starannie dobrana — idzie od najwyższych w hierarchii do najniższych:
Papież → Cesarz → Kardynał → Król → Rycerz → Kupiec → Mnich → Chłop → Dziecko
Każdy tańczy ze Śmiercią. Każdy musi odejść.
Co to znaczy kulturowo
Demokratyzm śmierci: hierarchia feudalna jest bezsilna wobec śmierci. Papież i chłop są równi — oboje umrą i będą rozsypującymi się kośćmi. W świecie, gdzie nierówności społeczne były absolutne i uważane za naturalne (feudalizm), to był wywrotowy pomysł.
Danse macabre mówi: jedyne, co nas naprawdę wyrównuje, to śmierć.
Funkcja społeczna
Nie tylko przerażenie. Danse macabre miało kilka funkcji:
- Memento mori — przypomnienie o nieuchronności śmierci → bodziec do pobożności
- Krytyka społeczna — bogaty kupiec i wyniosły rycerz są upokorzeni przez Śmierć
- Pociecha — dla biednych: bogaci też umrą, biedota też zostanie po śmierci doceniona
Danse macabre w sztuce i literaturze
W malarstwie: freski na ścianach kościołów i cmentarzy — obraz wizualny dla niepiśmiennych.
W literaturze: Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią to polska realizacja motywu danse macabre. Polski tekst nie jest dosłownym „tańcem śmierci", ale realizuje ten sam sposób myślenia: Śmierć zostaje upersonifikowana i przypomina, że nikt nie uniknie końca — bez różnicy stanu.
W późniejszej kulturze: motyw wraca u Szekspira (Hamlet ze czaszką Yoricka), w baroku (danse macabre jako temat muzyczny), w XX w. (Bergman, Siódma pieczęć — gra w szachy ze Śmiercią).
Memento mori — pamiętaj, że umrzesz
Memento mori (łac. pamiętaj, że umrzesz) to formuła, motyw i filozofia życia jednocześnie.
Słownictwo
Vanitas — marność ciała i rzeczy
Vanitas (łac. marność, próżność) — motyw z Księgi Koheleta.
Jak danse macabre i vanitas łączą się z teocentryzmem
Te motywy nie są przypadkowe — wynikają wprost z teocentryzmu: - Jeśli Bóg jest centrum, to życie doczesne jest tylko chwilowym etapem przed życiem wiecznym - Ciało i bogactwo są marnością — liczy się dusza - Śmierć jest bramą, nie końce…
Kluczowe pojęcia
Danse macabre
Fr. taniec śmierci — motyw literacki i ikonograficzny XIV–XV w.: Śmierć porywa do tańca kolejne osoby od papieża po chłopa; wyraża demokratyzm śmierci i memento mori
