Słowotwórstwo — budowa wyrazów, neologizmy, archaizmy
Słowotwórstwo to budowa wyrazów. Dzięki niemu rozumiesz, skąd pochodzi słowo i co oznacza. Na maturze często pojawiają się pytania o neologizmy i archaizmy.
Przykład
Budowa wyrazu
Wyraz może składać się z rdzenia, formantów słowotwórczych i końcówki fleksyjnej. Nie każdy wyraz ma wszystkie te elementy.
- Rdzeń — główna część niosąca znaczenie
- Przedrostek (prefiks) — formant przed rdzeniem
- Przyrostek (sufiks) — formant po rdzeniu
- Końcówka fleksyjna — element odmiany (nie słowotwórstwa!)
Formant ≠ końcówka. Formant słowotwórczy tworzy nowy wyraz (np. szkoła → szkolny). Końcówka fleksyjna tylko go odmienia (np. szkolny → szkolnego).
Przykład: przed-szkol-ny
- przed- — przedrostek (formant)
- szkol- — rdzeń
- -ny — przyrostek (formant)
Jak rozebrać wyraz na części?
Jak rozebrać wyraz na części?
Pięć kroków od wyrazu pochodnego do znaczenia
Wyraz
np. „przedszkolny"
Wyraz podstawowy
„szkoła"
Rdzeń
„szkol-"
Formant
„przed-" + „-ny"
Znaczenie
„związany z przedszkolem"
Pamiętaj: Wyraz podstawowy → wyraz pochodny: śledzisz, JAK powstał nowy sens.
Wyraz podstawowy, pochodny, rodzina wyrazów
- Wyraz podstawowy — ten, od którego tworzymy nowy wyraz ( szkoła ) - Wyraz pochodny — nowy wyraz utworzony od podstawy ( szkolny , szkolnictwo ) - Rodzina wyrazów — wyrazy pokrewne mają wspólny rdzeń: las → leśny → leśnik → zalesić
Neologizmy
Neologizm to nowy wyraz lub nowe znaczenie znanego wyrazu. Neologizm artystyczny w literaturze nie tylko nazywa nowe zjawisko — może tworzyć nastrój, dziwić, zagęszczać sens i pokazywać oryginalność języka poety .
Archaizmy — pięć typów
Stare słowa, nowe słowa
Szybki test: neologizm czy archaizm?
Kluczowe pojęcia
Budowa wyrazu
Wyraz MOŻE składać się z rdzenia, formantów słowotwórczych i końcówki fleksyjnej. Nie każdy ma wszystkie elementy.
Posłuchaj / obejrzyj
3 materiały