Podręcznik›Język polski›Dział POL.4.1›Bunt wobec systemu — Dżuma i Rok 1984 jako dwa modele oporu

Bunt wobec systemu — Dżuma i Rok 1984 jako dwa modele oporu

Godność wobec systemu

Dżuma i Rok 1984 pokazują dwa różne modele buntu: Rieux buntuje się przez solidarne działanie, a Winston przez pamięć, prywatność i pragnienie prawdy. Oba teksty pytają, czy człowiek może ocalić godność, gdy system lub zło są silniejsze od niego.

⏱ ~24 min

Dlaczego warto zestawiać Dżumę i Rok 1984

Na pierwszy rzut oka Dżuma i Rok 1984 to zupełnie różne książki. U Camusa mamy epidemię i zamknięte miasto. U Orwella państwo totalitarne, propagandę i Wielkiego Brata. Ale na poziomie problemu oba teksty pytają o to samo: co może zrobić człowiek, gdy zostaje postawiony wobec siły większej od siebie?

W Dżumie tą siłą jest epidemia, czyli symbol zła, wojny, absurdu i cierpienia. (Pamiętaj: Dżuma to powieść paraboliczna — realistyczna warstwa to epidemia w Oranie, a sens metaforyczny dotyczy postaw wobec zła.) W Roku 1984 tą siłą jest system polityczny, który chce kontrolować całe życie człowieka. W obu przypadkach bohater nie ma łatwej drogi do zwycięstwa. Bunt nie oznacza tu efektownej wygranej. Częściej oznacza próbę zachowania godności. W skrócie: Rieux to bunt etyczny przez działanie, a Winston to bunt wewnętrzny przez pamięć, prawdę i prywatność.

W literaturze XX wieku bunt często nie polega na triumfie. Polega na tym, że człowiek nie chce stać się współpracownikiem zła.

To bardzo dobry zestaw do rozprawki o wolności, odpowiedzialności, prawdzie, przemocy, cierpieniu, nadziei albo granicach człowieczeństwa.

Słownictwo

Dwa modele buntu: Rieux i Winston

Rieux buntuje się inaczej niż Winston. Doktor z Dżumy nie prowadzi rewolucji, nie wygłasza manifestów i nie obiecuje zwycięstwa. Jego bunt jest codzienny: leczy, pomaga, organizuje opór przeciw epidemii. Można powiedzieć, że buntuje się przeciw zgodzie na cierpienie.

Winston z Roku 1984 buntuje się przez pamięć, dziennik, miłość, prywatność i pragnienie prawdy. W świecie, w którym Partia chce kontrolować nawet myśli, samo zapisanie własnego zdania staje się aktem sprzeciwu. Jego bunt jest bardziej wewnętrzny i tragiczny, bo system nie chce tylko ukarać ciała. Chce złamać świadomość. Totalitaryzm Orwella niszczy nie tylko wolność zewnętrzną, lecz także język (nowomowa), pamięć, prywatność i zdolność samodzielnego myślenia — przez dwójmyślenie i stałą inwigilację odbiera jednostce nawet swobodę myśli. To klasyczna antyutopia.

Element porównania	Dżuma	Rok 1984
Przeciwnik	epidemia / zło / absurd	totalitarny system Partii
Forma buntu	pomoc, solidarność, leczenie	pamięć, prawda, prywatność, miłość
Bohater	Rieux jako człowiek działania	Winston jako człowiek pragnący prawdy
Stawka	ocalenie człowieczeństwa w kryzysie	ocalenie świadomości i wolności wewnętrznej
Finał sensu	zło może wrócić, ale solidarność ma wartość	system może złamać jednostkę, co wzmacnia ostrzeżenie

Nie pisz: „Rieux wygrał, Winston przegrał". Pisz: „Camus pokazuje bunt jako codzienną solidarność, a Orwell ostrzega, że totalitaryzm chce złamać nawet świadomość człowieka".

Nie pisz, że Rieux „wygrywa”, a Winston „przegrywa”, więc tylko Rieux ma sens. To za proste. U Orwella klęska Winstona pokazuje potęgę totalitaryzmu i działa jako ostrzeżenie. Sama próba sprzeciwu też mówi coś ważnego o człowieku.

Motyw systemu: choroba, państwo, presja zbiorowości

Słowo „system” można rozumieć szeroko. W Roku 1984 system jest dosłowny: Partia, instytucje, propaganda, teleekrany, nowomowa.

🔒 Zaloguj się, aby zobaczyć całość

Jak zbudować rozprawkę na tych dwóch tekstach

Najpierw postaw tezę. Na przykład: Literatura XX wieku pokazuje, że bunt wobec zła nie zawsze prowadzi do zwycięstwa, ale pozwala człowiekowi ocalić godność, prawdę albo solidarność.

🔒 Zaloguj się, aby zobaczyć całość