Henryk IV

Henryk IV Probus (ok. 1257–1290), zwany też Prawym, był księciem wrocławskim i krakowskim — jednym z najbarwniejszych władców doby rozbicia dzielnicowego. Utalentowany polityk i poeta, jako pierwszy z Piastów podjął realną próbę zjednoczenia Polski i sięgnięcia po koronę. Śmierć przerwała jego plany u samego celu.

Pochodził ze śląskiej linii Piastów. Osierocony we wczesnym dzieciństwie, trafił pod opiekę możnych krewnych, a ostatecznie na dwór króla Czech w Pradze — jeden z najświetniejszych ośrodków kultury ówczesnej Europy. Ten pobyt na całe życie ukształtował jego zamiłowanie do rycerskiej kultury dworskiej Zachodu.

Henryk zasłynął jako „książę-poeta”. Sam układał wykwintne liryki miłosne w języku niemieckim — ówczesnej mowie dworów i poezji. Organizował wystawne turnieje rycerskie i otaczał się rycerstwem oraz sławnymi poetami, czyniąc ze swojego dworu ważny ośrodek kultury.

Był też sprawnym administratorem i opiekunem miast; jego rządy na Śląsku sprzyjały rozwojowi gospodarczemu. Nie brakowało jednak konfliktów — najgłośniejszy toczył z biskupem wrocławskim o majątki i dziesięciny. Spór zakończył się niezwykłym pojednaniem: według przekazu to książę pierwszy ukorzył się przed biskupem, prosząc go o wybaczenie.

Prawdziwe ambicje Henryka sięgały jednak dalej niż Śląsk. Po śmierci księcia krakowskiego rozpoczął walkę o Kraków — najważniejszy ośrodek, dający zwierzchność nad Polską. Zdobył Wawel i objął rządy w mieście, stając się jednym z najpotężniejszych Piastów.

Mając Kraków, sięgnął po cel najwyższy — koronę królewską. Wysyłał w tej sprawie poselstwa do papieża i do cesarza, zabiegając o zgodę na koronację. Był pierwszym Piastem, który rozpoczął realne dzieło jednoczenia rozbitego Królestwa Polskiego — na kilka lat przed Przemysłem II.

Korony jednak nie zdążył włożyć. W 1290 roku Henryk zmarł nagle — być może otruty — u progu realizacji marzenia życia. W testamencie przekazał Kraków Przemysłowi II, który wkrótce dokończył jego dzieło i koronował się na króla. Henryka pochowano we Wrocławiu, gdzie jego okazały nagrobek uchodzi za czołowe dzieło gotyckiej rzeźby Europy Środkowej. Pozostał w pamięci jako niedoszły król — inicjator zjednoczenia, którego wyprzedziła śmierć.