Stanisław August

Stanisław August Poniatowski (panował 1764–1795) to ostatni król Polski, postać tragiczna i zarazem wielki mecenas oświecenia. Wywodził się z rodziny Poniatowskich, a przez matkę był związany z potężnym rodem Czartoryskich, tzw. „Familią”. W młodości przebywał w Petersburgu, gdzie połączył go romans z przyszłą carycą Katarzyną II.

Na tron został wyniesiony w 1764 roku dzięki poparciu Rosji i Katarzyny II — i ta zależność od potężnej sąsiadki zaważyła na całym jego panowaniu. Od początku próbował reformować państwo, napotykając jednak opór zarówno konserwatywnej szlachty, jak i obcych mocarstw.

Był motorem oświeceniowej odnowy Polski. Organizował słynne „obiady czwartkowe” dla artystów i uczonych, wspierał Szkołę Rycerską, teatr narodowy, malarstwo (Bacciarelli, Canaletto) i architekturę — z jego inicjatywy powstał zespół pałacowy w Łazienkach. Za jego panowania działała też Komisja Edukacji Narodowej.

Ukoronowaniem dążeń reformatorskich była Konstytucja 3 Maja 1791 roku — pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna ustawa zasadnicza, którą Poniatowski gorąco popierał. Reformy sprowokowały jednak interwencję Rosji: zawiązano konfederację targowicką, a po przegranej wojnie doszło do II rozbioru (1793).

Bezsilny wobec przemocy sąsiadów, po klęsce insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiorze Poniatowski abdykował w 1795 roku, a Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy. Zmarł na wygnaniu w Petersburgu. Pozostał w pamięci jako władca, który wzniósł polską kulturę na wyżyny, lecz nie zdołał ocalić państwa.