Inne cywilizacje Bliskiego Wschodu

Bliski Wschód to nie tylko Mezopotamia i Egipt. Na jego obrzeżach powstały trzy cywilizacje, które CKE traktuje jako osobny, pełnoprawny temat starożytności: Hebrajczycy, Fenicjanie i Persowie. Każda z nich dała ludzkości coś, co przetrwało tysiąclecia — monoteizm, alfabet i model wielkiego, tolerancyjnego imperium. W arkuszu maturalnym pojawiają się one najczęściej przez źródła: fragment Księgi Rodzaju, inskrypcja Dariusza z Behistun, mapa kolonii fenickich, opis satrapii u Herodota. Uczeń, który myli niewolę babilońską z niewolą egipską albo przypisuje alfabet Grekom, traci punkty już na starcie wiązki.

Wielkie cywilizacje starożytności rosły nad rzekami — Egipt nad Nilem, Mezopotamia nad Eufratem i Tygrysem. Ale między nimi, na wąskim pasie wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego (dawny Kanaan, Syro-Palestyna), żyły ludy bez wielkiej rzeki i bez wielkich zasobów. Musiały znaleźć inną drogę do znaczenia.

Hebrajczycy zbudowali swoją tożsamość nie na potędze militarnej, lecz na religii — wierze w jednego Boga. Fenicjanie, ściśnięci między morzem a górami, postawili na handel i żeglugę, a przy okazji uprościli pismo tak, by kupiec mógł się go nauczyć w kilka dni. Persowie, przybysze z wyżyny irańskiej, jako pierwsi potrafili spiąć w jedno państwo dziesiątki ludów — od Egiptu po Indus — nie niszcząc ich kultur.

Państwo a idea — różne drogi do trwałości

Dzieje Hebrajczyków znamy głównie z Biblii (Starego Testamentu) — a to nakłada obowiązek ostrożności: Biblia jest zarazem świętą księgą religijną i źródłem historycznym, więc jej przekaz zestawiamy z archeologią. Tradycja biblijna wywodzi naród od patriarchów — Abrahama, Izaaka i Jakuba. Abraham, według przekazu, miał wyruszyć z mezopotamskiego Ur i zawrzeć przymierze z Bogiem (umownie ok. XVIII w. p.n.e.). Potem następują pobyt w Egipcie i wyjście z niewoli egipskiej (Exodus) pod wodzą Mojżesza oraz nadanie Prawa (Dekalog) na górze Synaj.

Po osiedleniu w Kanaanie plemiona hebrajskie zjednoczyły się w królestwo. Za pierwszego króla tradycja uznaje Saula, ale prawdziwy rozkwit przyniosło panowanie dwóch władców.

Po śmierci Salomona państwo rozpadło się na dwa królestwa: północny Izrael i południową Judę. Izrael upadł pod ciosami Asyrii w 722 r. p.n.e. Juda przetrwała dłużej, ale w 586 r. p.n.e. babiloński król Nabuchodonozor II zdobył Jerozolimę, zburzył Świątynię i uprowadził elity narodu do Babilonu — to niewola babilońska. Naród utracił państwo, lecz nie utracił religii — i to właśnie wtedy judaizm ostatecznie okrzepł jako religia księgi, spajająca Żydów także na wygnaniu (początek diaspory).

Fenicjanie zamieszkiwali wąski pas wybrzeża dzisiejszego Libanu. Ich najważniejsze miasta — Tyr, Sydon i Byblos — były niezależnymi miastami-państwami, nie zjednoczonym królestwem. Zamiast podbijać ląd, opanowali morze: budowali doskonałe statki, docierali do najdalszych zakątków Morza Śródziemnego, a według przekazu Herodota mieli nawet opłynąć Afrykę.

Wzdłuż szlaków zakładali faktorie i kolonie handlowe. Najsłynniejszą była Kartagina w Afryce Północnej (tradycyjnie założona w 814 r. p.n.e.), która z czasem stała się potęgą rywalizującą z Rzymem. Fenicjanie handlowali drewnem cedrowym, szkłem i cenną purpurą (barwnikiem z morskich ślimaków), od której — jak się przyjmuje — wzięła się ich grecka nazwa.

Największym dziedzictwem Fenicjan jest jednak alfabet. Wcześniejsze pisma — mezopotamskie klinowe i egipskie hieroglify — liczyły setki znaków i wymagały lat nauki. Fenicjanie sprowadzili pismo do około 22 znaków oddających spółgłoski. Było proste, szybkie do opanowania i idealne dla kupców. Grecy przejęli je i dodali znaki na samogłoski — tak powstał alfabet grecki, z niego łaciński, a z łacińskiego nasz. Pisząc te słowa, korzystasz z odległego potomka wynalazku fenickich kupców.

Z wyżyny irańskiej wyszedł lud, który zbudował największe imperium starożytnego Bliskiego Wschodu — państwo Achemenidów. Jego twórcą był Cyrus II Wielki, który podbił Medów, Lidię (państwo bogatego Krezusa), a w 539 r. p.n.e. zdobył Babilon. To właśnie Cyrus w 538 r. p.n.e. pozwolił uprowadzonym Żydom wrócić do ojczyzny — dlatego Biblia mówi o nim z wdzięcznością.

Dzieło organizacji państwa dokończył Dariusz I (panował 522–486 p.n.e.). Podzielił imperium na około 20 prowincji — satrapii — zarządzanych przez namiestników (satrapów) i kontrolowanych przez królewskich urzędników („oczy i uszy króla"). Ujednolicił podatki, wprowadził monetę (dareik) i zbudował sieć dróg królewskich — najsłynniejsza łączyła Suzę z Sardes. Wzdłuż nich działała szybka poczta konna, o której Herodot pisał z podziwem.

Religią Persów był zaratusztrianizm (mazdaizm) — nauka proroka Zaratustry o walce dobra (bóg Ahura Mazda) ze złem, światła z ciemnością. Ten dualizm i wizja sądu nad światem oddziałały później na wyobrażenia religijne innych ludów. Persowie nie narzucali jej podbitym — i właśnie owa tolerancja, obok sprawnej administracji, tłumaczy, jak jedno państwo mogło spajać Egipcjan, Babilończyków, Fenicjan i dziesiątki innych ludów.

Do dziejów Bliskiego Wschodu najczęściej pracujesz z trzema typami źródeł: fragmentem Biblii, inskrypcją władcy (np. Dariusza) albo relacją greckiego historyka (Herodot). Procedura jest zawsze ta sama.

Materiał źródłowy (fragment): „Jam jest Cyrus, król świata (…). Gdy wkroczyłem pokojowo do Babilonu (…), nie pozwoliłem nikomu straszyć ludu. Troszczyłem się o wewnętrzne sprawy Babilonu i o wszystkie jego świątynie. Bogów, których siedziby były opuszczone, odesłałem na ich miejsca." (na podstawie tzw. cylindra Cyrusa, VI w. p.n.e.)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wyjaśnij, jaką metodę sprawowania władzy nad podbitymi ludami ukazuje ten tekst.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne — urzędowa inskrypcja króla perskiego Cyrusa II (VI w. p.n.e.).

Krok 2 — odczyt. Cyrus podkreśla pokojowe wkroczenie do Babilonu, troskę o świątynie i przywracanie bogów na ich miejsca.

Krok 3 — kontekst. To okres budowy imperium Achemenidów; Cyrus zdobył Babilon w 539 r. p.n.e. i pozwolił m.in. Żydom wrócić z niewoli.

Krok 4 — ocena. Inskrypcja jest tendencyjna — sam władca przedstawia się w korzystnym świetle (propaganda). Ale jej treść zgadza się z inną wiedzą o perskiej tolerancji.

Wniosek modelowy: Źródło ukazuje perską metodę rządzenia opartą na tolerancji religijnej i poszanowaniu lokalnych kultów — zamiast niszczyć świątynie podbitych ludów, Cyrus je chronił i odbudowywał. Taka polityka (potwierdzona zgodą na powrót Żydów z niewoli) zapewniała imperium trwałość, bo zjednywała podbite ludy zamiast je buntować.