Wojny grecko-perskie

Wojny grecko-perskie to jeden z najczęściej sprawdzanych tematów starożytności na maturze z historii. Pojawiają się jako mapa (kierunki wypraw perskich), fragment „Dziejów" Herodota, wykres liczebności wojsk albo polecenie chronologiczne („uporządkuj bitwy"). To także klasyczny temat wypowiedzi argumentacyjnej: „Oceń znaczenie zwycięstwa Greków nad Persami dla dziejów Europy". Uczeń, który myli Maraton z Salaminą, nie wie, kto dowodził pod Termopilami, albo nie potrafi ustawić bitew w kolejności, traci punkty w każdej z tych form.

Wyobraź sobie mocarstwo, które rozciąga się od Egiptu po Indie, ma miliony poddanych, flotę fenicką i skarbiec bez dna. Naprzeciw niego stoi kilkadziesiąt małych, wiecznie kłócących się greckich miast, z których każde ma własne wojsko i własne interesy. Na papierze wynik jest przesądzony — a jednak to Grecy wygrali.

Dlaczego? Bo Persowie walczyli za pieniądze i ze strachu przed królem, a Grecy — o własny dom, wolność i ziemię przodków. Ciężkozbrojny hoplita w zwartej falandze był niemal nie do przełamania dla lekkiej piechoty perskiej. A na morzu zwrotny grecki okręt (triera) w cieśninie okazał się groźniejszy od przeważającej, lecz niesfornej floty Kserksesa.

Grecy kontra Persowie — mocne i słabe strony stron

W VI w. p.n.e. perscy Achemenidzi zbudowali największe imperium ówczesnego świata. Za Cyrusa II i Dariusza I Persja podbiła m.in. Lidię, a wraz z nią greckie miasta w Jonii (zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej). Miasta te, przywykłe do wolności, znosiły perskie panowanie niechętnie — Persowie narzucali im tyranów i daniny.

W 499 p.n.e. greckie polis jońskie, z Miletem na czele, wybuchły powstaniem jońskim. Poprosiły o pomoc metropolię — europejskie miasta greckie. Odpowiedziały tylko Ateny i Eretria, wysyłając kilka okrętów; Grecy spalili nawet perskie Sardes. Powstanie zostało jednak stłumione — w 494 p.n.e. Persowie zdobyli i zniszczyli Milet.

W 490 p.n.e. Dariusz I wysłał wyprawę karną. Persowie zniszczyli Eretrię i wylądowali na równinie maratońskiej pod Atenami. Ateńczycy, wsparci tylko przez małą Platejów, wystawili ok. 10 tys. hoplitów przeciw znacznie liczniejszej armii perskiej. Dowodził Milcjades.

Milcjades osłabił środek szyku i wzmocnił skrzydła. Falanga uderzyła biegiem, oskrzydliła Persów i zepchnęła ich do morza. Grecy odnieśli wielkie zwycięstwo — według Herodota stracili 192 ludzi, Persowie tysiące. Legenda o biegaczu, który padł martwy po przyniesieniu wieści o zwycięstwie do Aten, dała nazwę biegowi maratońskiemu.

Dariusz zmarł, a dzieło zemsty podjął jego syn Kserkses I. W 480 p.n.e. poprowadził on ogromną wyprawę lądowo-morską — Herodot podaje miliony żołnierzy (dziś ocenia się je na ok. 150–300 tys., nadal olbrzymią jak na epokę). Persowie usypali mosty pontonowe przez Hellespont i ruszyli na Grecję. Część miast greckich zjednoczyła się w Związku Hellenów pod przewodnictwem Sparty i Aten.

Pod Termopilami (wąski przesmyk) drogę Persom zagrodził spartański król Leonidas z ok. 300 Spartanami i sojusznikami. Bronili się bohatersko przez kilka dni, aż zdrajca Efialtes wskazał Persom ścieżkę obejścia. Leonidas i jego ludzie zginęli co do jednego, kupując Grekom czas — Termopile stały się symbolem poświęcenia, choć militarnie były klęską.

Rozstrzygnięcie przyniosła bitwa morska pod Salaminą. Ateński wódz Temistokles, który wcześniej przekonał Ateny do rozbudowy floty, zwabił perskie okręty w wąską cieśninę. Tam zwrotne greckie triery rozbiły przeważającą, lecz stłoczoną flotę perską. Kserkses, obserwujący klęskę z brzegu, wycofał się z większością armii do Azji.

Kserkses zostawił w Grecji wodza Mardoniusza. W 479 p.n.e. połączone wojska greckie pod dowództwem spartańskiego regenta Pauzaniasza rozbiły Persów w bitwie lądowej pod Platejami. Niemal równocześnie flota grecka zniszczyła resztki sił perskich pod Mykale (u wybrzeży Azji Mniejszej). To był koniec perskiej inwazji na Grecję.

Skutki były dalekosiężne. Grecja obroniła niezależność, a inicjatywę przejęły Ateny. W 478/477 p.n.e. utworzyły one Ateński Związek Morski (Delijski) — sojusz miast greckich przeciw Persji, ze skarbem na wyspie Delos. Z czasem Ateny zamieniły związek w narzędzie własnej hegemonii: kontrolowały sojuszników, przeniosły skarb do Aten i finansowały z niego rozkwit miasta (m.in. Akropol). Nastał „złoty wiek" Peryklesa i rozkwit demokracji ateńskiej.

Prawie wszystko, co wiemy o wojnach, pochodzi z „Dziejów" Herodota. Zanim wykorzystasz jego relację w zadaniu, „przesłuchaj" ją tą samą procedurą.

Materiał źródłowy (fragment): „Kiedy Persowie natarli, Grecy bez trwogi runęli na nich biegiem. […] Ateńczycy walczyli w sposób godny pamięci: pierwsi ze wszystkich Greków rzucili się biegiem na wroga i pierwsi znieśli widok szat medyjskich i mężów w nie odzianych." (Herodot, „Dzieje", o bitwie pod Maratonem)

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej rozpoznaj bitwę i wyjaśnij jej znaczenie dla Greków.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło pisane, pierwotne dla wiedzy antycznej (choć powstałe ok. 50 lat po bitwie); autor — Herodot, Grek.

Krok 2 — odczyt. Grecy (Ateńczycy) atakują biegiem, pokonują strach przed Persami („szaty medyjskie"), zwyciężają.

Krok 3 — kontekst. To bitwa pod Maratonem (490 p.n.e.), pierwsza wyprawa Dariusza I, dowódca grecki — Milcjades.

Krok 4 — ocena. Herodot jest Grekiem sławiącym własnych ziomków — podkreśla odwagę Ateńczyków; relacja tendencyjna, ale co do przebiegu wiarygodna.

Wniosek modelowy: Fragment opisuje bitwę pod Maratonem (490 p.n.e.). Jej znaczenie polegało na tym, że Ateńczycy jako pierwsi pokonali dotychczas niezwyciężonych Persów, przełamując strach przed nimi i budując poczucie greckiej siły oraz prestiż Aten.