Kultura Rzymu

Kultura Rzymu pojawia się na maturze podwójnie: jako wiedza faktograficzna (kto napisał „Eneidę", kiedy zbudowano Koloseum, czym było prawo XII tablic) oraz jako materiał źródłowy — zdjęcie akweduktu, plan Panteonu, fragment mowy Cycerona czy relacji Tacyta. CKE lubi zadania, w których pokazuje budowlę albo tekst i pyta: „o czym świadczy to źródło?", „jaką funkcję pełniło?". Bez znajomości rzymskiego wkładu w prawo, literaturę i inżynierię nie zbudujesz też argumentacji o dziedzictwie antyku w kulturze europejskiej — a to klasyczny temat wypowiedzi rozszerzonej.

Wyobraź sobie rzymskiego inżyniera, który ma doprowadzić wodę do miasta oddalonego o 50 km. Nie ma pomp — ma tylko spadek terenu, łuk i beton. Buduje akwedukt, który przez dziesiątki kilometrów opada zaledwie o kilka metrów, a wodę niesie sam ciężar i geometria. To esencja Rzymu: nie tyle nowe idee, ile genialne zastosowanie rozwiązań w skali imperium.

Podobnie w kulturze duchowej. Rzymianie nie stworzyli własnej filozofii ani mitologii od zera — przejęli je od Greków i zaadaptowali: grecki Zeus stał się Jowiszem, grecki epos Homera stał się wzorem dla „Eneidy" Wergiliusza. Poeta Horacy ujął to zdaniem „Graecia capta ferum victorem cepit" — „Grecja podbita podbiła dzikiego zwycięzcę". Rzym był genialnym syntetykiem i wykonawcą: brał cudze pomysły i nadawał im trwałą, użytkową formę.

Rzym a Grecja — co odróżnia, co łączy

Prawo to najtrwalszy „eksport" Rzymu. Zaczęło się od prawa XII tablic (ok. 451–450 p.n.e.) — pierwszego spisanego zbioru, wystawionego publicznie na forum. Miało to ogromne znaczenie ustrojowe: dopóki prawo było niepisane i znane tylko patrycjuszom, plebejusze byli bezbronni. Spisanie uczyniło je jawnym i wspólnym dla obywateli.

Przez kolejne stulecia prawo rozwijali juryści (znawcy prawa), tworząc rozbudowaną naukę o zobowiązaniach, własności i procesie. Zwieńczeniem był zbiór powstały za cesarza Justyniana (VI w. n.e.), który uporządkował cały dorobek. To dzięki niemu prawo rzymskie odżyło w średniowieczu i nowożytności (tzw. recepcja) i stało się podstawą prawa cywilnego w większości państw Europy kontynentalnej.

Rzymska literatura dojrzała w I w. p.n.e. i I w. n.e., czerpiąc wzory z Grecji, ale wypracowując własny, klasyczny styl — to „złoty wiek" łaciny.

Nad wszystkim góruje łacina — język, który z lokalnej mowy Lacjum stał się językiem administracji, prawa i literatury całego imperium. Po upadku Rzymu przetrwała jako język Kościoła, nauki i dyplomacji europejskiej aż do czasów nowożytnych, a alfabet łaciński stał się podstawą pisma większości języków Europy — w tym polskiego.

Największa oryginalność Rzymu to budownictwo. Trzy wynalazki zmieniły skalę tego, co można zbudować: łuk, sklepienie (i kopuła) oraz beton rzymski. Łuk pozwolił pokonywać duże rozpiętości; beton — odlewać trwałe, monumentalne formy, także pod wodą.

Architektura rzymska była też narzędziem propagandy. Monumentalne budowle — amfiteatry, łuki triumfalne, termy fundowane przez cesarzy — pokazywały potęgę państwa i hojność władcy wobec ludu. Zasada „chleba i igrzysk" (panem et circenses) łączyła politykę z rozrywką: Koloseum było nie tylko areną, ale i manifestem władzy.

Religia rzymska była politeistyczna i państwowa — bogowie mieli chronić wspólnotę, a kult był obowiązkiem obywatelskim. Rzymianie utożsamili swoich bogów z greckimi (Jowisz = Zeus, Junona = Hera, Mars = Ares), przejmując przy tym całą grecką mitologię — to klasyczny przykład synkretyzmu.

W miarę rozrastania się imperium Rzym wchłaniał kulty Wschodu (np. Izydy, Mitry) oraz rozwinął kult cesarza jako spoiwo polityczne. Tolerancja miała jednak granicę: liczyła się lojalność wobec kultu państwowego. Dlatego wspólnoty odmawiające udziału w kulcie cesarza (jak chrześcijanie) bywały prześladowane — aż do przełomu w IV w. n.e., gdy chrześcijaństwo zyskało wolność, a potem stało się religią panującą.

Materiał źródłowy: fotografia Koloseum w Rzymie — eliptyczny amfiteatr o kilku kondygnacjach, których fasadę tworzą rzędy arkad (łuków) wsparte na filarach.

Polecenie: Na podstawie źródła i wiedzy własnej wskaż funkcję budowli oraz wyjaśnij, o czym jej powstanie świadczy w kontekście cywilizacji rzymskiej.

Krok 1 — identyfikacja. Źródło ikonograficzne (zabytek architektury). Eliptyczny amfiteatr z rzędami arkad to Koloseum (I w. n.e., oddane w 80 n.e.).

Krok 2 — funkcja. Amfiteatr służył igrzyskom: walkom gladiatorów i widowiskom dla wielotysięcznej publiczności.

Krok 3 — technika. Widoczne łuki (arkady) i konstrukcja sklepieniowa — możliwe dzięki rzymskiemu opanowaniu łuku i betonu, które pozwoliły wznieść budowlę o ogromnej pojemności i trwałości.

Krok 4 — kontekst. Budowla wpisuje się w politykę „chleba i igrzysk" (panem et circenses): cesarz zapewniał ludowi rozrywkę, budując lojalność i demonstrując potęgę państwa. Architektura była tu narzędziem propagandy.

Wniosek modelowy: Koloseum to amfiteatr służący igrzyskom, wzniesiony dzięki rzymskiemu opanowaniu łuku, sklepienia i betonu. Jego powstanie świadczy o wysokim poziomie inżynierii rzymskiej oraz o politycznej roli architektury — monumentalne budowle miały jednać lud i manifestować potęgę cesarstwa („chleb i igrzyska").