Jan II Kazimierz
Potop szwedzki i powstanie Chmielnickiego; abdykacja w 1668 r.
Biografia
Jan II Kazimierz Waza (panował 1648–1668) to ostatni władca z dynastii Wazów, którego panowanie stało się pasmem najcięższych klęsk w dziejach Rzeczypospolitej. Zanim objął tron, był jezuitą, a nawet kardynałem — jedyny taki przypadek wśród polskich królów.
Objął władzę w 1648 roku, dokładnie w chwili wybuchu wielkiego powstania Chmielnickiego na Ukrainie, które zapoczątkowało lata wojen i wewnętrznego rozkładu państwa. Zmagania z Kozakami (m.in. bitwa pod Beresteczkiem 1651) osłabiły kraj i otworzyły drogę kolejnym najazdom.
Największą katastrofą był potop szwedzki (1655–1660) — najazd, w wyniku którego Szwedzi zajęli niemal całe państwo. Obrona Jasnej Góry i mobilizacja społeczeństwa odwróciły losy wojny, zakończonej pokojem w Oliwie (1660), lecz kraj wyszedł z niej zrujnowany i wyludniony. Toczyły się też wojny z Rosją, zakończone rozejmem w Andruszowie (1667) i utratą lewobrzeżnej Ukrainy z Kijowem.
Jan Kazimierz próbował reform ustroju (m.in. elekcji króla za jego życia), lecz napotkał opór szlachty. Za jego panowania po raz pierwszy zerwano sejm przy użyciu liberum veto (1652), doszło też do rokoszu Lubomirskiego. To ostrzegawcze sygnały postępującego kryzysu Rzeczypospolitej.
Zniechęcony klęskami i bezsilnością, w 1668 roku Jan Kazimierz abdykował — w mowie pożegnalnej trafnie przewidując przyszły upadek i rozbiór państwa. Wyjechał do Francji, gdzie zmarł. Pozostał w pamięci jako władca tragicznego, „potopowego” czasu.
Korzenie i rodowód
- 1Ludwika Maria GonzagaGonzagowie; wcześniej żona Władysława IV · Francja
Europejskie koneksje: Po matce Habsburg, żona z francuskiego rodu Gonzagów. Zanim został królem, był jezuitą i kardynałem — jedyny taki przypadek w poczcie.
Zasięg państwa za panowania
Obszar: Rzeczpospolita Obojga Narodów — w jego czasach kurcząca się i pustoszona; utrata lewobrzeżnej Ukrainy z Kijowem na rzecz Rosji (1667).
- Stolica
- Bitwa
- Miasto
- Utrata / obce
Potop szwedzki i wojny z Kozakami oraz Rosją wyniszczyły kraj i zmniejszyły jego terytorium.
- 1Warszawa · stolica
- •Częstochowa · bitwa — obrona Jasnej Góry 1655
- 3Lwów · miasto — śluby lwowskie 1656
- •Beresteczko · bitwa — bitwa z Kozakami 1651
- •Ukraina lewobrzeżna z Kijowem · utrata / obce — rozejm andruszowski 1667
Zmiany granic: Utrata lewobrzeżnej Ukrainy i Kijowa Rosji (rozejm andruszowski 1667). Ogromne zniszczenia potopu szwedzkiego.
Najważniejsze wydarzenia
- 1648powstanie Chmielnickiego
- 1652pierwsze zerwanie sejmu (liberum veto)
- 1655–1660potop szwedzki (obrona Jasnej Góry, pokój oliwski)
- 1668abdykacja
- Ostatni Waza; panowanie pełne klęsk.
- 1655–1660 — potop szwedzki (obrona Jasnej Góry, pokój oliwski).
- 1668 — abdykacja i wyjazd do Francji.
Co działo się wtedy
- Powstanie Chmielnickiego (1648).
- Potop szwedzki (1655–1660).
- Rozejm andruszowski (1667).
- Koniec wojny trzydziestoletniej — pokój westfalski (1648).
- Absolutyzm Ludwika XIV we Francji.
- Angielska rewolucja i ścięcie króla Karola I (1649).
- Wzrost potęgi Rosji.
Cytaty / słynne słowa
„Moskwa oderwie ziemie ruskie, Brandenburgia sięgnie po Wielkopolskę, a dom austriacki po Kraków…"
Ciekawostki
Upamiętnienie — ślady dzisiaj
Pytania i odpowiedzi
Co to był potop szwedzki?
Najazd Szwecji na Polskę (1655–1660), w wyniku którego zajęto niemal cały kraj; przełomem była obrona Jasnej Góry.
Kim był Jan Kazimierz?
Ostatnim królem z dynastii Wazów, którego panowanie to pasmo klęsk (Chmielnicki, potop, wojny z Rosją).
Dlaczego Jan Kazimierz abdykował?
Zniechęcony klęskami i oporem szlachty wobec reform, ustąpił w 1668 r., przewidując upadek państwa.
Kiedy pierwszy raz zerwano sejm?
W 1652 r. po raz pierwszy użyto liberum veto.