Kazimierz III

Kazimierz III Wielki (panował 1333–1370) to jedyny polski król z przydomkiem „Wielki” i ostatni Piast na tronie. Odziedziczył po ojcu, Władysławie Łokietku, świeżo zjednoczone, lecz słabe i zagrożone państwo, i przekształcił je w silny, nowocześnie zarządzany organizm.

W polityce zagranicznej postawił na rozważną dyplomację zamiast wojny. Za cenę zrzeczenia się praw do Śląska ułożył stosunki z Czechami, a pokojem kaliskim (1343) zakończył spór z zakonem krzyżackim, odzyskując Kujawy i ziemię dobrzyńską (choć Pomorze pozostało przy Krzyżakach). Na wschodzie znacząco powiększył państwo, przyłączając Ruś Halicką.

W kraju przeprowadził gruntowne reformy. Skodyfikował prawo, wydając statuty dla Wielkopolski i Małopolski, uporządkował sądownictwo, skarb i administrację. Rozbudował sieć zamków, murów obronnych i miast — stąd słynne powiedzenie, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Wspierał handel, mieszczaństwo i osadnictwo, a ludność żydowską objął ochroną, potwierdzając jej przywileje.

Szczególnie zasłużył się dla nauki i kultury: w 1364 roku ufundował Akademię Krakowską, jeden z najstarszych uniwersytetów Europy Środkowej, a w tym samym roku zorganizował w Krakowie wielki zjazd monarchów, który potwierdził rosnące znaczenie Polski.

Kazimierz Wielki zmarł w 1370 roku, nie pozostawiając męskiego dziedzica. Tron przeszedł na jego siostrzeńca, Ludwika Węgierskiego, co zakończyło panowanie dynastii Piastów i otworzyło epokę Andegawenów, a później Jagiellonów. Pozostał w pamięci jako budowniczy potęgi i dobrobytu państwa.