Władysław I

Władysław I Łokietek (panował jako król 1320–1333) to książę z kujawskiej linii Piastów, który po dziesięcioleciach rozbicia dzielnicowego doprowadził do zjednoczenia państwa. Jego droga do władzy była długa i pełna niepowodzeń — musiał zmagać się z konkurentami, obcymi dynastiami i buntami możnych, a przez pewien czas przebywał nawet na wygnaniu.

Krok po kroku opanowywał kolejne dzielnice. W 1306 roku objął Małopolskę z Krakowem, a następnie Wielkopolskę, tłumiąc opór — m.in. bunt wójta Alberta w Krakowie (1311–1312), wspieranego przez mieszczan i możnych niechętnych zjednoczeniu.

Ukoronowaniem tych wysiłków była koronacja w Krakowie w 1320 roku — pierwsza w nowej stolicy i symboliczne odnowienie zjednoczonego Królestwa Polskiego. Odtąd Kraków, a nie Gniezno, stał się miejscem koronacji królów polskich, co podkreślało nowy ośrodek władzy.

Panowanie Łokietka wypełniły ciężkie wojny, zwłaszcza z zakonem krzyżackim, który w 1308 roku zagarnął Pomorze Gdańskie. Król dochodził swoich praw także na drodze prawnej (proces przed sądem papieskim), a w 1331 roku stoczył z Krzyżakami nierozstrzygniętą, lecz symbolicznie ważną bitwę pod Płowcami. Szukał też sojuszy — z Węgrami (przez małżeństwo córki Elżbiety z Karolem Robertem) i z Litwą.

Mimo niskiego wzrostu, od którego pochodzi przydomek, Łokietek uchodzi za jednego z największych jednoczycieli państwa. Zmarł w 1333 roku, przekazując synowi, Kazimierzowi Wielkiemu, scaloną i uznaną w Europie monarchię — fundament jej przyszłej potęgi.