Leszek

Leszek Biały (ok. 1184–1227) był księciem krakowskim i zwierzchnim władcą rozbitej dzielnicowo Polski. Był ostatnim Piastem, którego seniorat — zwierzchność nad innymi książętami — uznawano jeszcze w praktyce. Zginął tragicznie, zamordowany podczas zjazdu w Gąsawie.

Był synem Kazimierza Sprawiedliwego. Ojca stracił jako kilkuletni chłopiec, przez co jego dzieciństwo i młodość upłynęły w cieniu walk o władzę. O tron krakowski, symbol zwierzchności nad całą Polską, musiał zmagać się przez niemal całe życie.

Jego panowanie to nieustanna rywalizacja z innymi Piastami — m.in. z Mieszkiem Starym i Władysławem Laskonogim. Kraków wielokrotnie przechodził z rąk do rąk; Leszek tracił go i odzyskiwał. Mimo to zdołał utrzymać się jako książę zwierzchni i uchodził za najważniejszego z ówczesnych władców piastowskich.

Z jego osobą wiąże się jedna z najbarwniejszych anegdot polskiego średniowiecza. Gdy papież wezwał go do udziału w krucjacie do Ziemi Świętej, Leszek miał się wymówić w niecodzienny sposób — tłumacząc, że nie pije ani wina, ani wody, a jedynie piwo i miód, których w Palestynie brak. (Sam list księcia się nie zachował — historię tę znamy z korespondencji papieskiej.)

W zamian za zwolnienie z dalekiej wyprawy Leszek zaproponował coś bliższego: nawracanie pogańskich Prusów na północnej granicy. Był to pomysł ambitny, wpisujący się w jego politykę umacniania wpływów, choć ostatecznie zadania tego nie zdołał zrealizować.

Jesienią 1227 roku Leszek zwołał zjazd książąt w Gąsawie na Kujawach. Chciał uporządkować skłócone stosunki między Piastami i wzmocnić swoją pozycję seniora. Zjazd zakończył się jednak zbrodnią. Podczas pobytu w łaźni książę został napadnięty i zamordowany — zamach przypisuje się księciu wielkopolskiemu Władysławowi Odonicowi i pomorskiemu władcy Świętopełkowi, który dążył do uniezależnienia Pomorza.

Śmierć Leszka Białego miała daleko idące skutki. Zniknął ostatni książę cieszący się rzeczywistą zwierzchnością nad innymi, a rozbicie dzielnicowe pogłębiło się i miało trwać jeszcze niemal sto lat. Następcą Leszka został jego małoletni syn, Bolesław Wstydliwy. Sam Leszek pozostał w pamięci jako ambitny władca, którego plany przerwała zdradziecka zbrodnia.