Strefowość gleb — typ gleby a klimat
Typy gleb układają się strefowo, zgodnie z klimatem i roślinnością: tundrowe, bielicowe (tajga), brunatne (las liściasty), czarnoziemy (step — najżyźniejsze) i laterytowe/czerwonoziemy (las równikowy — ubogie). Wybierz strefę i porównaj typ oraz żyzność gleby.
Podam strefę klimatyczno-roślinną — dobierz charakterystyczny dla niej typ gleby.
Co to jest strefowość gleb?
Typ gleby i jej żyzność zależą przede wszystkim od klimatu i roślinności danej strefy. Idąc od równika do bieguna, gleby zmieniają się tak samo jak strefy klimatyczno-roślinne — dlatego mówimy o strefowości gleb. To niezmiennik: gleba idzie za klimatem, nie na odwrót.
Dlaczego czarnoziemy (step) są najżyźniejsze?
O grubości próchnicy decyduje bilans: ile materii organicznej co roku napływa minus ile ulega rozkładowi i wymyciu.
Step co roku daje ogromną masę obumarłej trawy, a umiarkowany, suchy klimat spowalnia rozkład — bilans jest dodatni, więc rośnie. Powstaje gruba warstwa bogata w składniki. Dlatego preria i ukraiński step to najlepsze gleby uprawne świata.
Dlaczego gleby lasu równikowego są ubogie?
Tu jest gorąco i mokro: martwe liście rozkładają się błyskawicznie, a ulewne deszcze wymywają składniki w głąb, poza zasięg korzeni. Próchnica nie zdąży się nagromadzić — mimo bujnego lasu gleba (laterytowa, czerwonoziem) jest cienka i uboga.
Pozostałe strefy:
Las liściasty → gleby brunatne (średnio żyzne). Tajga → gleby bielicowe z jasną warstwą wymytą (kwaśne, ubogie). Tundra → gleby glejowe nad wieczną zmarzliną (zimno hamuje rozkład, gleba płytka).
Po co Ci to na maturze:
Klasyk zadań z pedosfery: podać typ gleby dla strefy albo uzasadnić żyzność. Chwyt: powiąż strefę → roślinność → tempo gromadzenia próchnicy. Zapamiętaj parę „step = czarnoziem = najżyźniejsza" i „las równikowy = wymywanie = uboga".
Zapamiętaj: gleba idzie za klimatem. O żyzności decyduje bilans próchnicy — najgrubsza jest pod stepem, a nie pod najbujniejszym lasem.
Teoria i wzory
Strefowość gleb
Typy gleb układają się strefowo, zgodnie z klimatem i roślinnością — podobnie jak strefy klimatyczne i roślinne. To strefowość pozioma gleb.
Typy wg stref (od zimnych do gorących)
- tundrowe — płytkie, z wieczną zmarzliną
- bielicowe — pod tajgą, ubogie, kwaśne
- brunatne — pod lasem liściastym umiarkowanym, żyzne
- czarnoziemy — pod stepem, najżyźniejsze
- laterytowe / czerwonoziemy — pod lasem równikowym, ubogie
Dlaczego taka żyzność
- czarnoziemy są żyzne, bo pod stepem gromadzi się dużo obumarłej trawy, a umiarkowany rozkład tworzy grubą warstwę próchnicy
- gleby lasu równikowego są ubogie, bo w upale materia szybko się rozkłada, a ulewne deszcze wymywają składniki pokarmowe w głąb
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Czemu czarnoziemy są żyzne?
Bo pod stepem gromadzi się dużo obumarłej trawy, a umiarkowany rozkład tworzy grubą warstwę próchnicy — gleby są bardzo urodzajne.
›Czemu gleby lasu równikowego są ubogie?
Bo w gorącym, wilgotnym klimacie materia organiczna szybko się rozkłada, a ulewne deszcze wymywają składniki pokarmowe.
›Co to strefowość gleb?
Prawidłowe, pasowe rozmieszczenie typów gleb odzwierciedlające strefy klimatyczne i roślinne Ziemi.