Płyty tektoniczne — granice płyt i ich skutki
Co zrobimy: Ustawimy różne typy granic między dwiema płytami tektonicznymi i zobaczymy, jakie formy terenu i zjawiska powstają na każdej z nich.
Co widzisz na ekranie: Przekrój przez litosferę z dwiema płytami i strzałkami ich ruchu oraz przełącznik typu granicy (rozbieżna, zbieżna, przesuwcza). W zależności od wyboru powstaje ryft i magma, subdukcja z wulkanem i rowem, góry albo uskok z trzęsieniami. Odczyty: typ granicy, kierunek ruchu, powstające formy i aktywność sejsmiczna.
Opiszę realne zjawisko — rozpoznaj typ granicy płyt, który je tworzy (bez segmentów).
Co się właśnie stało?
Na granicy, gdzie płyty się zderzają, powstały góry, rów oceaniczny i wulkany, a ziemia zadrżała. Inny typ granicy dałby zupełnie inne formy.
Płyty tektoniczne:
sztywna litosfera jest popękana na płyty, które „pływają" po plastycznej astenosferze i powoli się przemieszczają. Wszystko, co ciekawe, dzieje się na ICH GRANICACH.
Trzy typy granic:
ROZBIEŻNA (płyty się oddalają): magma wypływa i tworzy nową skorupę — powstaje ryft lub grzbiet śródoceaniczny.
ZBIEŻNA (płyty się zbliżają): jedna wsuwa się pod drugą (subdukcja) — powstaje rów oceaniczny i łańcuch wulkanów, albo zderzają się i fałdują w góry (jak Himalaje); tu są najsilniejsze trzęsienia.
PRZESUWCZA (płyty przesuwają się obok siebie): powstaje uskok, a tarcie wyzwala trzęsienia ziemi (jak uskok San Andreas) — bez wulkanów i gór.
Po co Ci to na maturze:
rozpoznawanie typów granic płyt i przypisywanie im form terenu oraz zjawisk (wulkanizm, trzęsienia, góry) to pewniak z litosfery.
Zapamiętaj: to ruch płyt wyznacza skutki — rozbieżne dają ryft i nową skorupę, zbieżne góry, rowy i wulkany, a przesuwcze trzęsienia ziemi.
Teoria i wzory
Litosfera w ruchu
Skorupa ziemska wraz z górną częścią płaszcza tworzy płyty litosfery, które przesuwają się po plastycznej astenosferze. Na ich granicach koncentrują się wulkany, trzęsienia ziemi i powstawanie gór.
Trzy typy granic
- rozbieżna (płyty się oddalają) — magma wypływa i tworzy nową skorupę; powstaje ryft lub grzbiet śródoceaniczny
- zbieżna (płyty się zbliżają) — gęstsza płyta podsuwa się pod lżejszą (subdukcja): powstaje rów oceaniczny i wulkany; przy zderzeniu kontynentów — góry fałdowe (np. Himalaje)
- przesuwcza (płyty mijają się bokiem) — powstaje uskok i silne trzęsienia ziemi (np. San Andreas)
Zasada
Rodzaj powstających form i zjawisk zależy od kierunku ruchu płyt na danej granicy. Rozbieżność buduje nową skorupę, zbieżność ją niszczy lub piętrzy, przesuwczość rozładowuje naprężenia wstrząsami.
Uczysz? Umieść ten eksperyment na swojej stronie.
Darmowy widget — wklej na stronę szkoły, bloga lub notatki. Linkuje do pełnej wersji.
Najczęstsze pytania
›Jakie są typy granic płyt tektonicznych?
Rozbieżne (płyty się oddalają), zbieżne (zbliżają) i przesuwcze (przesuwają się wzdłuż siebie).
›Co powstaje na granicy zbieżnej?
Rów oceaniczny i wulkany (subdukcja) lub góry fałdowe (kolizja), a także silne trzęsienia ziemi.
›Co dzieje się na granicy rozbieżnej?
Magma wypływa i tworzy nową skorupę — powstaje ryft lub grzbiet śródoceaniczny.