Eksperymenty noblowskie

Odtwórz przełomowe doświadczenia z fizyki, chemii i biologii, które zmieniły naukę i zostały uhonorowane Nagrodą Nobla. Każdy eksperyment żyje w swoim dziale — tutaj układają się w oś czasu wielkich odkryć.

🏅 W kolekcji: 81 eksperymentów

Nobel 1901 — van 't HoffBiologia · Budowa komórki
Osmoza — czy komórka spuchnie, czy zwiotczeje? →
Za: prawa dynamiki chemicznej i ciśnienie osmotyczne
Nobel 1901 — RöntgenFizyka · Fale elektromagnetyczne
Promienie X — odkrycie Röntgena →
Za: odkrycie promieni X — pierwsza Nagroda Nobla z fizyki w historii
Nobel 1902 — Lorentz, ZeemanFizyka · Fizyka atomowa
Efekt Zeemana — linie widmowe w polu magnetycznym →
Za: wpływ magnetyzmu na promieniowanie (rozszczepienie linii widmowych)
Nobel 1903 — ArrheniusChemia · Roztwory
Dysocjacja elektrolityczna — elektrolity i jony →
Za: teoria dysocjacji elektrolitycznej
Nobel 1907 — MichelsonFizyka · Teoria względności
Doświadczenie Michelsona-Morleya — koniec eteru →
Za: precyzyjne pomiary interferometryczne (interferometr)
Nobel 1908 — RutherfordFizyka · Fizyka jądrowa
Rozpraszanie Rutherforda — odkrycie jądra →
Za: badania nad przemianami pierwiastków; odkrycie jądra atomowego
Nobel 1909 — OstwaldChemia · Kwasy i zasady
Stała kwasowa Ka i stopień dysocjacji — prawo Ostwalda →
Za: prace nad katalizą i równowagami chemicznymi
Nobel 1911 — Maria Skłodowska-CurieFizyka · Fizyka atomowa
Rozpad promieniotwórczy — okres połowicznego rozpadu i wzór N = N₀(½)^(t/T) →
Za: odkrycie radu i polonu; badania nad promieniotwórczością
Nobel 1913 — Kamerlingh OnnesFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera →
Za: odkrycie nadprzewodnictwa
Nobel 1915 — W.H. Bragg, W.L. BraggFizyka · Optyka
Dyfrakcja rentgenowska — prawo Bragga →
Za: badanie struktury kryształów promieniami X (prawo Bragga)
Nobel 1920 — NernstChemia · Elektrochemia
Równanie Nernsta — SEM a stężenie →
Za: badania termochemiczne (III zasada termodynamiki)
Nobel 1921 — EinsteinFizyka · Fizyka atomowa
Zjawisko fotoelektryczne →
Za: wyjaśnienie efektu fotoelektrycznego (kwanty światła)
Nobel 1922 — BohrFizyka · Fizyka atomowa
Model atomu — poziomy energetyczne i widmo →
Za: model budowy atomu i promieniowania atomów
Nobel 1923 — Banting i MacleodBiologia · Fizjologia człowieka
Regulacja poziomu glukozy — insulina i glukagon →
Za: odkrycie insuliny
Nobel 1923 — MillikanFizyka · Elektrostatyka
Doświadczenie Millikana — ładunek elementarny →
Za: pomiar ładunku elementarnego elektronu
Nobel 1925 — Franck i HertzFizyka · Fizyka atomowa
Doświadczenie Francka-Hertza — skwantowane poziomy →
Za: odkrycie praw zderzeń elektronu z atomem (skwantowane poziomy)
Nobel 1927 — ComptonFizyka · Fizyka atomowa
Efekt Comptona — foton ma pęd →
Za: odkrycie efektu Comptona (rozpraszanie fotonów)
Nobel 1930 — LandsteinerBiologia · Genetyka
Dziedziczenie grup krwi AB0 — allele wielokrotne i kodominacja →
Za: odkrycie grup krwi
Nobel 1935 — ChadwickFizyka · Fizyka jądrowa
Odkrycie neutronu — izotopy tego samego pierwiastka →
Za: odkrycie neutronu
Nobel 1936 — AndersonFizyka · Fizyka jądrowa
Antymateria — odkrycie pozytonu →
Za: odkrycie pozytonu (antyelektronu)
Nobel 1937 — Davisson (i Thomson)Fizyka · Fizyka atomowa
Doświadczenie Davissona-Germera — fale materii →
Za: odkrycie dyfrakcji elektronów na kryształach
Nobel 1945 — Fleming, Chain, FloreyBiologia · Mikrobiologia
Penicylina — pierwszy antybiotyk →
Za: odkrycie penicyliny i jej działania leczniczego
Nobel 1952 — Martin, SyngeBiologia · Biochemia
Chromatografia barwników roślinnych — rozdział chlorofilu i karotenów →
Za: chromatografia podziałowa (rozdział mieszanin)
Nobel 1953 — Krebs, LipmannBiologia · Metabolizm
Oddychanie komórkowe — tlenowe i beztlenowe, bilans ATP →
Za: cykl kwasu cytrynowego (cykl Krebsa)
Nobel 1954 — PaulingChemia · Wiązania chemiczne
Wiązania chemiczne a elektroujemność →
Za: natura wiązania chemicznego
Nobel 1956 — Bardeen, Brattain, ShockleyFizyka · Elektryczność
Tranzystor — małym sygnałem sterujemy dużym prądem →
Za: wynalezienie tranzystora
Nobel 1958 — Czerenkow, Frank, TammFizyka · Optyka
Efekt Czerenkowa — błękitna poświata reaktorów →
Za: odkrycie i interpretacja efektu Czerenkowa
Nobel 1960 — LibbyFizyka · Fizyka jądrowa
Datowanie izotopowe — okres połowicznego rozpadu →
Za: datowanie radiowęglowe (C-14)
Nobel 1961 — CalvinBiologia · Metabolizm
Fotosynteza — od czego zależy tempo wydzielania tlenu →
Za: cykl Calvina — asymilacja CO₂ w fotosyntezie
Nobel 1962 — Watson, Crick, WilkinsBiologia · Genetyka
Podwójna helisa DNA — struktura życia →
Za: odkrycie struktury podwójnej helisy DNA (kluczowy wkład Rosalind Franklin)
Nobel 1963 — Hodgkin, Huxley, EcclesBiologia · Układ nerwowy
Potencjał czynnościowy — próg i zasada „wszystko albo nic” →
Za: mechanizm jonowy impulsu nerwowego
Nobel 1963 — Ziegler, NattaChemia · Pochodne węglowodorów
Polimeryzacja — jak powstają tworzywa sztuczne →
Za: odkrycia w chemii i technologii polimerów (katalizatory Zieglera-Natty)
Nobel 1964 — Townes, Basow, ProchorowFizyka · Fizyka atomowa
Laser — emisja wymuszona →
Za: prace nad maserem i laserem (emisja wymuszona)
Nobel 1974 — Ryle, HewishFizyka · Astrofizyka
Pulsary — kosmiczne latarnie morskie →
Za: pionierskie badania w radioastrofizyce; odkrycie pulsarów
Nobel 1978 — MitchellBiologia · Metabolizm
Chemiosmoza — jak powstaje ATP →
Za: teoria chemiosmotyczna — gradient protonowy napędza syntezę ATP
Nobel 1978 — Penzias, WilsonFizyka · Astrofizyka
Promieniowanie tła (CMB) — echo Wielkiego Wybuchu →
Za: odkrycie mikrofalowego promieniowania tła (CMB) — echa Wielkiego Wybuchu
Nobel 1980 — Sanger, GilbertBiologia · Genetyka
Sekwencjonowanie DNA — metoda Sangera →
Za: metody odczytu sekwencji zasad w kwasach nukleinowych
Nobel 1984 — Köhler, Milstein, JerneBiologia · Układ odpornościowy
Przeciwciała monoklonalne — swoistość rozpoznawania →
Za: teorie i technika wytwarzania przeciwciał monoklonalnych
Nobel 1986 — Binnig, RohrerFizyka · Fizyka atomowa
Mikroskop tunelowy STM — widzimy atomy →
Za: skaningowy mikroskop tunelowy (STM)
Nobel 1993 — MullisBiologia · Genetyka
Reakcja PCR — powielanie DNA →
Za: wynalezienie łańcuchowej reakcji polimerazy (PCR)
Nobel 1995 — Crutzen, Molina, RowlandChemia · Kinetyka
Dziura ozonowa — freony niszczą ozon →
Za: chemia atmosfery — powstawanie i rozkład ozonu (rola freonów)
Nobel 1995 — ReinesFizyka · Fizyka jądrowa
Neutrino — cząstka widmo, która przenika wszystko →
Za: wykrycie neutrina
Nobel 1996 — Curl, Kroto, SmalleyChemia · Wiązania chemiczne
Fullereny C₆₀ — węgiel w kształcie piłki →
Za: odkrycie fullerenów
Nobel 1997 — PrusinerBiologia · Biochemia
Priony — zakaźne białko →
Za: odkrycie prionów — nowej biologicznej zasady infekcji
Nobel 1997 — Chu, Cohen-Tannoudji, PhillipsFizyka · Fizyka atomowa
Chłodzenie laserowe atomów →
Za: metody chłodzenia i pułapkowania atomów światłem laserowym
Nobel 2001 — Hartwell, Hunt, NurseBiologia · Cytologia
Cykl komórkowy — cykliny i punkty kontrolne →
Za: odkrycie kluczowych regulatorów cyklu komórkowego
Nobel 2001 — Cornell, Wieman, KetterleFizyka · Termodynamika
Kondensat Bosego-Einsteina — piąty stan skupienia →
Za: wytworzenie kondensatu Bosego-Einsteina w rozrzedzonych gazach
Nobel 2004 — Axel, BuckBiologia · Układ nerwowy
Receptory węchu — kod kombinatoryczny zapachów →
Za: odkrycie receptorów zapachu i organizacji układu węchowego
Nobel 2005 — Marshall, WarrenBiologia · Układ pokarmowy
Helicobacter pylori — bakteryjna przyczyna wrzodów żołądka →
Za: odkrycie, że wrzody żołądka wywołuje bakteria Helicobacter pylori
Nobel 2006 — Fire, MelloBiologia · Genetyka
Interferencja RNA — wyciszanie genów →
Za: odkrycie interferencji RNA — wyciszania genów przez dwuniciowy RNA
Nobel 2008 — Shimomura, Chalfie, TsienChemia · Biochemia
GFP — białko zielonej fluorescencji →
Za: odkrycie i rozwój białka zielonej fluorescencji (GFP)
Nobel 2009 — Blackburn, Greider, SzostakBiologia · Genetyka
Telomery i telomeraza — zegar starzenia komórki →
Za: odkrycie ochrony chromosomów przez telomery i telomerazę
Nobel 2010 — Geim, NovoselovChemia · Wiązania chemiczne
Grafen — węgiel w jednej warstwie →
Za: przełomowe badania nad dwuwymiarowym materiałem grafenem
Nobel 2011 — Perlmutter, Schmidt, RiessFizyka · Astrofizyka
Przyspieszające rozszerzanie Wszechświata →
Za: odkrycie przyspieszającego rozszerzania się Wszechświata
Nobel 2012 — Haroche, WinelandFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
„Kot Schrödingera" — superpozycja kwantowa →
Za: pomiar i sterowanie pojedynczymi układami kwantowymi
Nobel 2013 — Englert, HiggsFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
Bozon Higgsa — skąd cząstki mają masę →
Za: teoretyczne odkrycie mechanizmu nadającego masę cząstkom, potwierdzone w LHC (2012)
Nobel 2014 — O’Keefe, May-Britt Moser, Edvard MoserBiologia · Układ nerwowy
GPS w mózgu — komórki miejsca i siatki →
Za: odkrycie systemu pozycjonowania w mózgu (komórki miejsca i siatki)
Nobel 2014 — Akasaki, Amano, NakamuraFizyka · Optyka
Niebieska dioda LED — energia fotonu z przerwy energetycznej →
Za: wynalezienie wydajnych niebieskich diod LED
Nobel 2014 — Betzig, Hell, MoernerFizyka · Optyka
Mikroskopia super-rozdzielcza — omijanie granicy dyfrakcji →
Za: rozwój mikroskopii fluorescencyjnej o super-rozdzielczości
Nobel 2015 — Lindahl, Modrich, SancarBiologia · Genetyka
Naprawa DNA — jak komórka naprawia uszkodzenia →
Za: badania mechanizmów naprawy DNA
Nobel 2015 — Tu YouyouBiologia · Mikrobiologia
Artemizynina — lek na malarię z tradycyjnej medycyny →
Za: odkrycie nowej terapii przeciw malarii (artemizynina)
Nobel 2015 — Kajita, McDonaldFizyka · Fizyka jądrowa
Oscylacje neutrin — dowód na masę →
Za: odkrycie oscylacji neutrin dowodzących, że mają masę
Nobel 2016 — OhsumiBiologia · Cytologia
Autofagia — komórkowy recykling →
Za: odkrycie mechanizmów autofagii
Nobel 2016 — Sauvage, Stoddart, FeringaChemia · Wiązania chemiczne
Maszyny molekularne — silniki z pojedynczych cząsteczek →
Za: projektowanie i synteza maszyn molekularnych
Nobel 2017 — Hall, Rosbash, YoungBiologia · Fizjologia człowieka
Zegar biologiczny — rytm dobowy →
Za: odkrycie molekularnych mechanizmów rytmu dobowego
Nobel 2017 — Dubochet, Frank, HendersonChemia · Biochemia
Kriomikroskopia elektronowa — zamrozić życie w kadrze →
Za: rozwój kriomikroskopii elektronowej do określania struktury biomolekuł
Nobel 2017 — Weiss, Barish, ThorneFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
Fale grawitacyjne — zlewające się czarne dziury (LIGO) →
Za: detekcja fal grawitacyjnych (LIGO)
Nobel 2018 — Allison, HonjoBiologia · Układ odpornościowy
Immunoterapia nowotworów — zdjęcie hamulca z limfocytów T →
Za: terapia nowotworów przez hamowanie negatywnej regulacji odporności
Nobel 2019 — Kaelin, Ratcliffe, SemenzaBiologia · Układ oddechowy
Jak komórki wykrywają tlen — czynnik HIF →
Za: odkrycie, jak komórki wyczuwają dostępność tlenu i się do niej dostosowują
Nobel 2019 — Goodenough, Whittingham, YoshinoChemia · Elektrochemia
Ogniwo litowo-jonowe — jak działa akumulator →
Za: opracowanie akumulatorów litowo-jonowych
Nobel 2019 — Mayor, QuelozFizyka · Astrofizyka
Wykrywanie egzoplanet — metoda prędkości radialnych →
Za: odkrycie egzoplanety krążącej wokół gwiazdy typu słonecznego
Nobel 2020 — Charpentier, DoudnaChemia · Biochemia
CRISPR — precyzyjne nożyce do genów →
Za: opracowanie metody edycji genów CRISPR/Cas9
Nobel 2020 — Penrose, Genzel, GhezFizyka · Astrofizyka
Supermasywna czarna dziura w centrum Galaktyki →
Za: odkrycie supermasywnej czarnej dziury w centrum Galaktyki
Nobel 2021 — Julius, PatapoutianBiologia · Układ nerwowy
Receptory temperatury i dotyku — TRP i Piezo →
Za: odkrycie receptorów temperatury i dotyku
Nobel 2021 — List, MacMillanChemia · Pochodne węglowodorów
Kataliza asymetryczna — wybór jednej „ręczności" cząsteczki →
Za: rozwój asymetrycznej organokatalizy
Nobel 2022 — Aspect, Clauser, ZeilingerFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
Splątanie kwantowe i nierówności Bella →
Za: eksperymenty ze splątanymi fotonami i łamanie nierówności Bella
Nobel 2023 — Bawendi, Brus, JekimowChemia · Budowa atomu
Kropki kwantowe — barwa zależna od rozmiaru →
Za: odkrycie i synteza kropek kwantowych
Nobel 2023 — Karikó, WeissmanBiologia · Układ odpornościowy
Szczepionki mRNA — instrukcja, nie wirus →
Za: odkrycia umożliwiające skuteczne szczepionki mRNA
Nobel 2023 — Agostini, Krausz, L’HuillierFizyka · Optyka
Attosekundowe błyski — najszybsza kamera świata →
Za: attosekundowe impulsy światła do badania dynamiki elektronów
Nobel 2024 — Hassabis, Jumper, BakerChemia · Biochemia
AlphaFold — przewidywanie struktury białek →
Za: AI do przewidywania struktury białek (AlphaFold) i projektowanie nowych białek
Nobel 2024 — Hopfield, HintonFizyka · Fizyka współczesna — poza programem
Sieci neuronowe — fizyka za sztuczną inteligencją →
Za: fizyczne podstawy sztucznych sieci neuronowych i uczenia maszynowego